31 may 2020, bazar
.
.
chevron_left chevron_right
ELM

50 il sonra dünyada elm

50 il sonra dünyada elm

251 Baxış
50 il sonra dünyada elm

Ens.az saytı oxucular üçün maraqlı olacağını nəzərə alıb, bir sıra sahələr üzrə mütəxəssislərin gələcəklə bağlı proqnozlarını tərtib edib.

Gələcəyi (ümumiyyətlə sivilizasiyanın və ya o cümlədən də elmin) proqnozlaşdırılması cəhdləri əbəsdir. Bu cür proqnozların nadir hallarda gerçəkləşməsini xatırlamaq çətin deyil. Digər tərəfdən, bu, çox maraqlıdır - əlbəttə ki, məsələyə vicdanla yanaşsanız və yalnız "bəzi falçılar kimi universal reseptdən" istifadə etməsəsiniz (yəni qısamüddətli proqnoz verib "hər şey indiki kimi olacaq" və uzun müddət üçün - "hər şey tam fərqli olacaq" tipinə aid ümumi nüanslar) Bəzi insanlar  50 ildən sonra nə olacağı ilə  çox maraqlanır, buna görə də spekulyasiya etməyə çalışır.

Söz yox ki, gələcəklə bağlı proqnozıarda elmi bütün digər sahələrdən ayrıca götürmək  doğru deyil. Elm cəmiyyətin, sivilizasiyanın və mədəniyyətin məhsulu və tərkib hissəsidir. Bəli, elm "tərəqqi mühərriki" ola bilər, tarixi perspektivlərə təsir edə bilər, amma demoqrafiya, iqtisadiyyat, ictimai əxlaq, siyasət və ekologiya ilə əlaqəli bir çox amillərdən daha çox (gələcəkdə bu asılılıq daha da  artacaq) asılıdır. Bəlkə də bunlar yaxın gələcəkdə ümumiyyətlə sivilizasiyanın və xüsusən də elmin inkişafını təyin edəcək ən vacib amillər qrupudur.

Biz - 11 milyard YERli

Demoqrafiyadan başlayaq. Qlobal demoqrafik meylləri proqnozlaşdırmaq  bəlkə də çox rahatdır. Baxmayaraq ki, burada da əlbəttə ki, problemlər və qeyri-müəyyənliklər var. Ancaq yenə də demoqrafik keçidin inkişaf etmiş bir nəzəriyyəsi var, onun mexanizmləri geniş şəkildə başa düşülür, illərlə bir çox ölkələr və regionlar üzrə nisbətən etibarlı məlumatlar var. Buna görə də, BMT kimi nüfuzlu təşkilatlar tərəfindən yayılan proqnozların, ehtimal ki, ciddi əsasları var. Böyük ehtimalla vəziyyət, əsrin sonuna qədər təxminən 1 nömrəli şəkildə göstərildiyi kimi inkişaf edəcək.

Şək. 1. Regionlar üzrə  2100-cü ilə qədər demoqrafik proqnoz. ourworldindata.org

Yaşadığımız yüzilliyin sonuna qədər əhalinin artımı 11 milyarda çatacaq. Demoqrafik keçid sayəsində! Əslində bu qorxunc  rəqəm deyil. Bu gün biz artıq səkkiz milyarda yaxınıq. Müqayisə üçün deyək ki, dünyanın bütün səthi Nyu York şəhəri qədər sıx məskunlaşsaydı, o zaman Yer kürəsinə bir trilyon insan sığacaqdı. Əgər Moskva kimi bir şəhərlə müqayisə etsək, o cümlədən ətraf meşələri olan əraziləri ilə birgə -  700-800 milyard. Belə bir aqibət bizi gözləmir. 11 milyardlıq əhalini mövcud kənd təsərrüfatı texnologiyaları ilə qidalandırmaq, hətta  iqlim dəyişikliyinin kənd təsərrüfatına gözlənilən mənfi təsiri nəzərə alındıqda belə,  olduqca realdır (Şəkil 2).

Şək. 2. BMT-yə görə, hər hektara tonla orta taxıl məhsuldarlığı. ourworldindata.org

Regionlar üzrə bölgü maraqlıdır. Bu 11 milyard insanın təxminən beş milyardı Asiyalı, dörd milyarddan çoxu Afrikalı, bir milyard avropalı və Şimali Amerikalı və bir milyarddan az Latınamerikalı daxildir. Asiya əhalisinin artımı 30 ildən sonra dayanmalıdır.Bu günlə müqayisədə əsas dəyişiklik Afrika əhalisinin çoxalması və müvafiq olaraq Afrikalıların qlobal Homo sapiens əhalisindəki payıdır. Avropa mənşəli insanların nisbəti göründüyü kimi, əhəmiyyətli dərəcədə olmayacaq. Bu, şübhəsiz ki, "Qərb sivilizasiyasının" dünya mədəniyyətinə və elminə verdiyi töhfələrə təsir edəcək. Əlbəttə ki, zəngin Qərb ölkələri lider iqtisadi mövqe tuta bilsələr bu töhfə böyük qala bilər. Amma onlar çətin ki, bacaracaqlar.

İqtisadiyyat -  mürəkkəb, inkişaf etmiş bir elmdir. Buna görə qəliz, anlaşılmaz detallara və mürəkkəb mexanizmlərə girməyəcəyik. Ancaq yenə də bir qədər fantaziya qurmaq lazım gəlir.  Bəzi Asiya ölkələri, əhali artımının yavaşlaması və ya tamamilə dayanması şəraitində (bu, demoqrafik keçidin müəyyən bir mərhələsinə uyğundur və əsasən şəhərləşmə və təhsil səviyyəsinin artması ilə əlaqədardır: savadlı vətəndaşlar savadsız kəndlilərdən daha yavaş çoxalırlar - bu tibbi bir gerçəklikdir) iqtisadi, siyasi, hərbi və elmi güc yığaraq  varlanmağa  başlayır.

Əvvəllər yeni insanların istehsalı üçün istifadə olunan resurslar indi başqa bir şeyə, o cümlədən elmə yönəldilir. Demoqrafik keçidin daha erkən mərhələlərində olan digər ölkələrin də oxşar traektoriya izləyəcəklərini düşünmək məntiqlidir. Beləliklə, böyük Çin iqtisadiyyatı və elmindən sonra (ehtimal ki, hələ irəlidədir), bir neçə onillikdə böyük Hindistan iqtisadiyyatı və elminin heyrətlərinin başlanğıcını çox yaxşı görə bilərik. Əsrin sonuna qədər isə bir də gördün, böyük Uqanda və Nigeriya iqtisadiyyatı və elmi haqqında danışmağa başlayacaqlar.

Güman olunur ki,  Qərb elminin (Avropa və Amerika universitetləri, elmi məktəblər, elmi etika standartları və sair) rəhbərliyi zəifləyəcək. Bu proses çox uzaqlara, məsələn, əsrin sonuna qədər Nankin, Banqalor, Laqos və Kinşaşanın qüdrətli universitetləri ilə müqayisədə hər növ Okford və Harvardların, əyalət və geridəqalmış əyalət universitetləri kimi  baxılacağı nöqtəyə qədər gedə bilər. Ancaq hər halda, böyük Afrika universitetlərinin meydana çıxacağı yaxın 50-70 ildə çətin ki, ola. Bu ehtimalın 100-120 il sonra gerçəkləşməsi mümkündür. Ancaq tendensiya tezliklə nəzərə çarpacaq. Həm də yadda saxlamalıyıq ki, tarazlığın belə bir dəyişməsi (güc və təsirin şərti "qərbdən" şərti "şərq" və "cənub" a bölüşdürülməsi) təkcə elmdə deyil, həm də iqtisadiyyatda, siyasətdə, ideologiyada və mənəviyyatda baş verəcək.

Mənəvi dəyərlərdə sürətli dəyişiklik

İctimai əxlaq və ideologiya zəif öyrənilmiş materiadır, inkişafını proqnozlaşdırmaq çox çətindir, xüsusən də insanların çoxu əxlaqın prinsip olaraq dəyişə biləcəyini belə dərk etmir, eyni zamanda bildikləri dəyişməz həqiqətlərin ədalət payının əslində ideoloji doqmadan başqa bir şey olmadığını göstərir.

Əlbəttə əxlaq dəyişir. Və sürətli dəyişir. Məsələn, 50 il əvvəl norma sayılan və hətta bərabərlik və sosial ədalət uğrunda mübarizə aparan qabaqcıl insanlar tərəfindən də qəbul edilən fikirlərə, bəyanatlara görə bu gün bir Qərb universiteti əməkdaşını bütün rütbələrindən məhrum edir və ictimai qınağa  (yəni kollektiv təqibə) məruz qoyurlar.

Yaxud məsələn, 100 və ya daha çox il əvvəl yaşamış görkəmli bir mütəfəkkiri, hətta çoxlarının pərəstiş etdiyi C. Darvinin də elə sitatları tapıla bilər ki,  onu müasir “xalq məhkəməsi” qarşısında qorxunc bir seksist, irqçi, sosial darvinist və ümumiyyətlə mənəvi cəhətdən eybəcər kimi təqdim edilərdi.

Deməli, bəşəriyyətin demək olar ki, bütün keçmiş tarixini vəhşilik, aclıq, qanlı zülmət, köləlik və ayrıseçkiliyin bitməz çətin dövrü kimi qəbul etmək bu cür yeni, lakin çox geniş yayılmış bir tendensiyadır ki, bunu ən qısa müddətdə unutmaq daha yaxşıdır. Həm də axı biz şükürlər olsun ki, daha layiqli vaxtlarda yaşayırıq.

Təbii ki, əxlaq, təsadüfi olaraq dəyişmir. Qərb ölkələri üçün xarakterik olan ictimai əxlaqın müasir tendensiyaları, həyat səviyyəsinin artması, müddəti və təhlükəsizliyi, ölüm faizinin və doğum sayının azalması ilə izlənir.

Hər halda, köhnə mənəvi və elmi nüfuzlar, həyat təcrübəsi, "mənim illərim -mənim sərvətim"  bütün bunlar bir qəpiyə də dəymir. Yeri gəlmişkən, buna son onilliklər üçün xarakterik olan elm və texnikanın ultrasürətli inkişafı kömək edir. Bəlkə də tarixdə ilk dəfə gənclərin ağsaqqallarından öyrənmədiyi bir vəziyyət yaranıb, əksinə: tərəqqi ilə ayaqlaşmayan "mənəvi cəhətdən köhnəlmiş" yaşlı insanlar getdikcə gənclərdən öyrənməyə məcbur olurlar. Və əhali qocalır: hər gənc üçün orta hesabla daha çox orta yaşlı insanlar yaranır. Buna görə "illər ərzində əldə edilən hikmət" daha da ucuzlaşır və müvafiq olaraq gənc enerji və öyrənmə qabiliyyəti  daha bahalı olur.

Bunun elmi ənənələrə, məktəblərə, elmi ictimaiyyətə xas olan hörmətli ustadların təcrübəsinə olan sayğıya necə təsir edəcək? Güman ki, mənfi. Bu baxımdan bütövlükdə elm daha enerjili və dinamik ola bilər, eyni zamanda daha səthi, maksimalizmə meylli, köhnə doqmaları çox sürətlə aradan qaldıran və yeni, daha sərt və şübhələrə dözümsüz olanları yaradan ola  bilər. Bütün bunların bəzi cəhətlərini biz artıq  müəyyən dərəcədə bu gün də görürük.

İstibdad və Demokratiya

Bütün ciddi təhdidlər komplekti, elmin nə desə də, hər hansı bir bəhanə gətirməsinə baxmayaraq, cəmiyyətin qəbul etdiyi mənəvi və ideoloji doqmalara tabe olmağa məcbur olur. Söhbət heç məsələn hətta bir qədər unudulmuş "Miçurin biologiyası"ndan da getmir. Ölü əjdahaları qınamaq asandır, amma bəzən müasir əjdahaları belə görmürük və onların mövcudluğuna belə inanmırıq, bu an qəbul edilən ideoloji doqmaları isə  səmimi olaraq açıq, əbədi və mütləq həqiqət kimi qəbul edirik.

Ən maraqlı suallardan biri, dəyişməz demoqrafik, iqtisadi və mədəni səbəblərə görə tədricən küncə sıxışdırılan Qərb sivilizasiyasının hansı dərəcədə  yeni dünya liderlərini öz idealları və inancları ilə "yoluxdurma"ğa çatdıra bilib-bilməyəcəyidir. Deyək ki, Roma İmperiyası çökdü, amma xristianlıq kimi mədəniyyətinin bir çox elementi uğurla yayıldı, sağ qaldı və sonra uzun müddət bəşəriyyətin inkişafına təsir etdi.

Azadlıq və demokratiya, gender və digər bərabərlik, ekoloji problemlər, elmin gücünə inam kimi müasir Qərb idealları da eyni şəkildə yayıla bilərmi? 50-100 il sonra  dünyaya hakim olacaq cəmiyyətlərdə ağılları ələ ala biləcəklərmi? İndiyə qədər Qərb ideallarının ixracı müvəffəqiyyətli görünür (bunlar smartfonlar, McDonald's və və rifahın artmasıyla birlikdə bütün dünyaya yayılır).

Siyasətdə indi ən vacib proseslərdən biri demokratik Qərb sivilizasiyası ilə şərti “şərq despotları” arasındakı rəqabətdir (iqtisadi, mədəni, elmi), bəziləri o qədər dinamik şəkildə inkişaf edir ki, azadlıq və demokratiya olmadan heç bir tərəqqi ola bilməz tezisinin mübahisəsizliyinə şübhə yeri qoymurAncaq azadlıqlar  olmayan Çin Amerikanı və Avropanı hər cəhətdən (vətəndaş azadlıqları istisna olmaqla) çox geri qoysa nə olacaq? Onda demokratiya və azadlığın həmişə despotizmdən daha yaxşı olduğuna kim inanacaq? Və ya, misal üçün, mövcud koronavirus epidemiyası kimi böhranlarla mübarizə etmək qabiliyyətini götürək. Kim bu bəlanın öhdəsindən daha yaxşı gəlir? Çin və ya Qərbin azad ölkələri..?

Despotlar, şübhəsiz ki, gözlənilməz və əlverişsiz ətraf mühitdə bir sıra rəqabət üstünlüklərinə malikdirlər. Azadlıq ideallarına inanan insanlar, yalnız Çin və digər dinamik inkişaf edən despotların, bəzi tamamilə aydın olmayan səbəblərdən inkişaf imkanlarını tükəndirəcəyinə və yenidən "azad dünya" dan geri qalacağına ümid edə bilərlər. Əgər geridə qalmasalar? Demoqrafiya bütövlükdə onların tərəfindədir və Qərb sivilizasiyasının və elminin daha da inkişafına maneə törədən problemlər var (Qərb elmindəki problemlər, ümumi etimadın azalmasından tutmuş bir sıra sektorlarda “geri dönməzlik böhranı” na qədər, elmi kadrların həddən artıq istehsal böhranına və rəqabətsizliyə qədər artan rəqabəti və s.. ), odur ki, hazırki modellər bir sıra hallarda kifayət deyil, çox mürəkkəb, çoxfaktorlu modellər lazımdır.

Tarazlıq dünyası?

Ekologiyaya, o cümlədən qlobal antropogen iqlim dəyişikliklərinə gəldikdə, bu problem, bütün ciddiliyi ilə, yaxın onilliklərdə həlledici olmayacaq. Çünki istiləşmə və ya antropogen səbəblərin miqyasının azaldılması və nəticələrin yüngülləşdirilməsi üçün ciddi addımların atılmasına şübhə yoxdur. Hər halda  dünya, iqlim dəyişikliyi səbəbindən yaxın vaxlarda mütləq  dağılmayacaq (Şəkil 3).

Şək. 3. Son 400 milyon il ərzində iqlim tarixi. Şaquli ox orta temperatur, üfüqi zamandır və bütün yeddi qrafik üçün cədvəl fərqlidir (soldan sağa vaxt şkalası uzanır, ilk beş halda - təxminən 10 dəfə, sonuncu - 100). Qara xətt - modelləşdirmə nəticələri, rəng - paleoklimatoloji qiymətləndirmələr. Aşağıdakı mavi zolaqlar Cənubi Yarımkürədəki və Şimaldakı buzlaqlardır. Diaqramın ən sağ tərəfində 2100-ə qədər dörd proqnoz variantı var. Görülə bilər ki, ən pis variantda, əsrin sonuna Antarktidanın buzlu olduğu və şimal buzlaqlarının hələ başlamadığı Miosen dövrünün xarakterik xüsusiyyətlərinə gələcəyik.

Ancaq bu iqlim gündəmində narahat edici daha bir məqam var. Müşahidə olunan sürətli iqlim dəyişiklikləri - bu bəlkə də bədnam "böyümə həddinə" yaxınlaşdığımızın və bəşəriyyətin sərbəst inkişaf etməyə imkan vermədiyinin ən bariz sübutudur.

Yelena Naymark, bioloq, paleontoloq

Bugünkü sürətlə inkişaf edən dünyada (bu hərəkəti inkişaf adlandırmaq əsassız görünür) hər hansı bir proqnoz sadəcə falçılıq olacaq. Proqnozlar gerçəkləşsə - demək şanslısan, amma gerçəkləşmədisə - nə etməli, olur. Xüsusilə 50 il üçün proqnozlar. Gələcək haqqında təxmin etməyə başlasq, təbii ki, mən biologiyanın təmayüllərini müzakirə edə bilərəm, çünki elmin digər sahələri haqqında çox dəqiq bir düşüncəm yoxdur. Və çox məhdud məlumatlara və elmdəki bəzi təcrübələrə əsaslanaraq sırf şəxsi fikirlərimi bildirəcəyim aydındır.

Elm - Kollektiv əmək

Məncə, dünyada baş verən başlıca hadisə əhalinin artmasıdır. İnsanların sayı o həddə çatdı ki, istedad və ekspert biliklərinin dəyərləndirilməli olduğu elmdə belə, elm adamlarının sayı peşə səviyyələrindən daha vacib olub. Əgər kimsə nəsə edə bilsə, bu, ümumi bir layihənin, ortaq bir işin pul daxılına gedəcək. 20 il əvvəl elmi jurnallardakı məqalələr fərqli idi: bir mütəxəssisin və ya kiçik bir qrupun tək bir kəşfinə diqqət yetirirdilər. İndi 20-100 nəfərlik böyük qrupların işlərinin nəticələri cəlb edir, bunlar yüksək reytinqli jurnalların səhifələrində dərc olunur.

Komandanın bir çox səbəbə görə tək insanlar üzərində bir üstünlüyü var. Birincisi, komanda müxtəlif məlumatlar və bilikləri özündə birləşdirir. Müasir bir səviyyədə iş görmək üçün fərqli metodlardan, texnikadan və cihazlardan istifadə etmək lazımdır. Bir mütəxəssis öhdəsindən gələ bilməz. İkincisi, müasir elm çoxlu sayda məlumat və informasiyalarla işləyir, onu toplamaq və işləmək üçün minlərlə insan-saat lazımdır, təkbaşına öhdəsindən gəlinə  bilməz. Üçüncüsü, maraqlı bir layihə çox pul tələb edir, ancaq tək və ya kiçik bir qrupa deyil, komandaya veriləcəkdir.

Və nəhayət, elmi iş sürətə ehtiyac duyur ki, parlaq ideyanız bütöv bir ahəngdar komanda kimi çalışan digərləri tərəfindən yayımlanmasın. Dörd nəfərin birgə  parlaq kəşflər etmə vaxtı keçmişdə qalacaq. Təbii ki, hər bir kollektivdə ağıllı adamlar müəyyən bir ağırlığa sahib olacaqlar, amma görünür elmi hadisələrin mühərriki olmayacaqlar. Təsəvvür etmək çətindir ki, elm yenidən  dahilərin məşğul olduğu sahəyə çevriləcək, yəqin hər şey artıq fərqli olacaq: kollektiv təşkilat tələb edən hər hansı bir iş kimi, vəzifəli şəxslərin iyerarxiyası tərəfindən idarə olunan yüksək səviyyəli sənətkarlar gildiyasına çevriləcək.

Elmi nəticə kollektiv səylərin nəticəsi olduqda, son nəticə üçün şəxsi məsuliyyət azalır. Əgər belədirsə, onda əldə olunan biliklərin keyfiyyəti və etibarlılığı meyarları da azaldılır. Hətta bəzilərinə elə gəldi ki, son illərin ədəbiyyatında eşələnməklə  tez bir zamanda mövzunun tam mənzərəsini əldə edə bilərsiniz. Halbuki işlərin böyük əksəriyyətində belə bir fikir tamamilə səthidir. Lakin keyfiyyət meyarlarının aşağı olması səbəbindən bu artıq məqbul görünür. Nəticədə ekspert biliyi təxmini təsəvvürlərlə əvəz olunur. Bu tip yalnız populyar kitablar deyil, həm də resenziya yazılan jurnallar və elmi məqalə var. Bu, bir çox elm adamının başa düşdüyü ümumi bir bəladır. Odur ki,  çox güman ki, bu vəziyyət birtəhər dəyişəcək və daha yaxşı tərəfə, çünki nəsə insanlara uyğun gəlmirsə, onu  olduğu kimi qalmağa qoymurlar .

“Publish or perish” 2.0

Yəqin ki, yalnız etibarsız nəticələri deyil, uyğun olmayan lazımsız məlumatları da süzgəcdən keçirmək üçün elmi işlərin resenziya yazılmasının sxemi dəyişəcək. Şübhəsiz ki, nəticələrin dərc edilməsi prosesinin məzmunu və demokratiya arasında balans yaratmaq, eyni zamanda həqiqətən vacib olanı ikincidən ayırmaq lazım olduqda, elmi və ixtiraçılıq işlərinin nəticələrini nəhəng bir məlumat axını ilə necə qiymətləndirmək barədə düşünəcəklər. Beləliklə, düşünürəm ki, elmi fəaliyyətin nəticələrini qiymətləndirmə prosesi dəyişəcəkdir.

İndi demokratik dərc prosesi təbii olaraq bütün qaydalarda yazılıb, amma əslində çox əziyyət çəkir. Bildiyiniz kimi, işlərinizi yaxşı bir jurnalda dərc etmək çox səy və əsəb tələb edir. Səbr, dəmir sağlamlığı, leksik bacarıq, jurnal dünyası ilə  ünsiyyət və öz sahələrində şəxsi tanışlıq tələb olunur. Belə bir jurnallarda nəşr olunmaq pul və müxtəlif əməkdaşlıq şəklində dividentlər gətirir.

Bəzən elmin saf biliklər oazisi kimi göründüyü, kəşfin məqsədi olduğu, nəşr və ya ixtiranın təbii maddi təzahürü olduğu barədə gənclərin sadəlövh fikirləri haqqında düşünürsən. Bilik özü də qiymətsiz görünürdü. Bu sadəlövh idealda rəqabət amilini (onun varlığından belə şübhə etmirdim) və tədqiqatın pul xərclərini nəzərə ala bilmədim. İndi elm, hər hansı bir iş kimi, rəqabət səbəbindən çox sürətlə irəliləyir, rəqabət hərəkatının bütün mənfi cəhətlərini yükləyir. Hər addımda, əsas odur ki, nəyin bahasına olursa olsun qalib gələsən: yarımçıq bir əsəri ilk nəşr etdir, mənasız nəticələri gözəl təsvir et, sübut olunmayan nəzəriyyələrlə danış, tez pis bir populyar kitab yaz ...

Lakin əldə edilmiş biliklərin daxili dəyəri arxa plana keçir və hətta bir növ unudulur.. Elm adamlarının araşdırmalarının əsl məqsədlərinə zərbə vurmadan rəqabət yarışında iştirak etmək ehtiyacının necə olacağını proqnozlaşdırmaq çətindir, lakin bugünkü elmin bu xoşagəlməz tərəfi dəyişməz qala bilməz.

Universitetlər: tələb və təklif

Elmi təhsil sistemi haqqında danışsaq, indi iqtisadi və siyasi səbəblərə görə universitetlərin genişlənməsinə meyl davam edəcək. Bu gün Qərb dünyasının gəncləri arasında ali təhsil almaq dəb halına gəlib. Yalnız dəb deyil, həm də əlverişlidir, çünki həyat səviyyəsi artdı və valideynlər tələbə uşaqlarına dəstək ola və təhsil haqlarını ödəyə bilərlər. Əvvəllər az adamın buna imkanı olardı. Bəli, universitet diplomu almaq müddəti azaldı: beş-altı il deyil, cəmi üç-dörd il ərzində  bakalavr təhsili alaraq hər hansı  bir gənc ərizəsində ali təhsilin olması barədə haqlı olaraq yaza bilər.


Müəllif: Aleksandr Markov, paleontoloq


Tərcüməçi: Fəxri Qocayev


Mənbə: trv-science.ru




Diqqət! Ens.az saytına məxsus materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad edilməlidir. Mətndə səhv tapdıqda, onu seçib ctrl + enter düyməsini basaraq bizə göndərməyinizi xahiş edirik.


Android ƏS olan smartfonunuz varsa, xəbərləri daha rahat oxumaq üçün bu linkə keçərək Play Store mağazasından Ens.az proqramını endirib quraşdıra bilərsiniz.


VİDEO QALEREYA
Xurşidbanu Natəvan və Qasım bəy Zakirin də qohumluq əlaqələri vardır. Hər ikisi Cavanşirlər sülaləsindəndir.
Emosiya ilə reaksiya ver!
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0 Şərh
  • anonymous user
    Şərhi göndər
  • DAHA ÇOX NƏTİCƏ YÜKLƏ
Oxşar xəbərlər

X