Alimlər şüur haqqında fundamental fərziyyələrdən birini şübhə altına alıblar

Alimlər şüur haqqında fundamental fərziyyələrdən birini şübhə altına alıblar

Kaliforniya Universitetinin (Riversayd) filosofları hesab edirlər ki, şüur yalnız Yer kürəsindəki bioloji həyatla məhdudlaşmaya bilər. Onların fikrincə, uyğun şərait yarandığı təqdirdə, şüur tamamilə fərqli quruluşa malik həyat formalarında da meydana çıxa bilər.

Bəs şüurun yaranması üçün mütləq insan beyninə və ya ümumiyyətlə, ət və qandan ibarət bioloji orqanizmə ehtiyac varmı?

Bu fikir ilk baxışdan elmi fantastika kimi səslənsə də, alimlərin Yer kürəsindən kənarda həyat axtarışlarını genişləndirməsi və süni intellekt texnologiyalarının sürətlə inkişaf etməsi fonunda bu məsələ fəlsəfənin getdikcə daha ciddi müzakirə olunan mövzularından birinə çevrilib. Yeni fəlsəfi təhlilə əsasən, şüur yalnız Yer mənşəli bioloji həyatın xüsusiyyəti olmaya bilər və nəzəri cəhətdən tamamilə fərqli maddələrdən ibarət canlı sistemlərdə də yarana bilər.

Kaliforniya Universitetinin (Riversayd) fəlsəfə professoru Erik Şvitsgebel və hazırda Lissabon Universitetində postdoktoral tədqiqatçı kimi çalışan, universitetin keçmiş doktorantı Ceremi Pober hesab edirlər ki, şüurlu təcrübənin yalnız karbon əsaslı həyat formalarına məxsus olduğunu düşünmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Onların fikrincə, təkamül və ya ona bənzər proses kifayət qədər mürəkkəb sistem formalaşdırdığı istənilən mühitdə şüur da yarana bilər.

Şüurun nə olduğu deyil, harada yarana biləcəyi araşdırılıb

Tədqiqatçılar işlərində şüurun dəqiq tərifini verməyə çalışmayıblar. Onlar əvvəlcə şüurun real fenomen olduğunu qəbul edir, sonra isə belə bir sual irəli sürürlər:  Şüur mütləq Yer kürəsində mövcud olan biologiyadan asılıdır, yoxsa bəşəriyyətin indiyədək qarşılaşmadığı tamamilə fərqli formalarda da mövcud ola bilər?

Araşdırma süni intellektin nə vaxtsa şüur qazana biləcəyi ilə bağlı müzakirələrin daha da intensivləşdiyi bir dövrdə dərc olunub. Müəlliflər bu mövzuya qısa toxunsalar da, ortaq nəticəyə gəlmirlər. Hətta onların mövqeləri müəyyən qədər fərqlənir. Bununla belə, araşdırma gələcəkdə süni intellekt sistemlərinin şüur qazana biləcəyi ehtimalını istisna etmir. Eyni zamanda müəlliflər hesab etmirlər ki, bugünkü süni intellekt sistemləri artıq şüura malikdir.

Şüur müxtəlif maddələr üzərində formalaşa bilər

Araşdırmanın əsas ideyası "substrat çevikliyi" (substrate flexibility) anlayışıdır. Bu anlayış hər hansı xüsusiyyətin yalnız bir materialdan deyil, müxtəlif materiallardan istifadə olunaraq da meydana gələ bilməsini ifadə edir. Məsələn, fincan şüşədən, plastikdən və ya başqa materiallardan hazırlana bilər. Kitab həm kağız, həm də elektron formatda mövcud ola bilər. Şvitsgebel və Pober hesab edirlər ki, şüur da buna bənzər xüsusiyyətə malik ola bilər. Erik Şvitsgebel deyib: "Kainatda təsəvvür edə bilməyəcəyimiz qədər qəribə zehnlər mövcud ola bilər."

Alimlər kainatda çoxsaylı inkişaf etmiş sivilizasiyaların mövcud ola biləcəyini düşünürlər

Müşahidə edilə bilən kainatda təxminən 1 trilyon qalaktikanın olduğu hesab edilir. Astronomlar bildirirlər ki, planetlər kifayət qədər geniş yayılıb və onların əksəriyyətindəki şərait Yer kürəsindəkindən tamamilə fərqlənir. Şvitsgebel və Pober hesab edirlər ki, kainatın müxtəlif yerlərində nə vaxtsa davranış baxımından inkişaf etmiş ən azı 1000 sivilizasiya mövcud olub. Onların fikrincə, bu, kifayət qədər ehtiyatlı hesablamadır. Çünki son tədqiqatlardan birində alimlərin orta qiymətləndirməsinə əsasən, hər qalaktikanın mövcudluğu ərzində ən azı bir inkişaf etmiş sivilizasiya yaranmış ola bilər.

Astrobioloqlar uzun illərdir Yer üzündəki canlılardan tamamilə fərqli kimyəvi quruluşa malik həyat formalarının mümkünlüyünü araşdırırlar. Bu tədqiqatlarda alternativ amin turşuları, fərqli həlledicilər və başqa kimyəvi strukturlar əsasında həyatın yaranması ehtimalı nəzərdən keçirilir. Məsələn, yazıçı Endi Veyr elmi əsaslara söykənən "Project Hail Mary" romanında oksidləşmiş minerallardan ibarət xarici örtüyə, iki qan-dövranı sisteminə, civə əsaslı qana, buxarla işləyən əzələlərə və kristal beyinə malik yadplanetli canlı təsvir edir. Həmin varlıq ammonyakla zəngin atmosferə malik, son dərəcə isti planetdə yaşayır. Şvitsgebel və Pober belə həyat formalarının həqiqətən mövcud olduğunu iddia etmirlər. Onlar yalnız bildirirlər ki, əgər həyat müxtəlif kimyəvi şəraitdə yarana bilirsə və kainatda bunun üçün saysız-hesabsız imkan mövcuddursa, onda bütün uğurlu təkamül xətlərinin eyni biokimyəvi maddələrdən ibarət olacağını düşünmək inandırıcı görünmür.

Yer üzündə belə sinir sistemləri bir-birindən xeyli fərqlənir

Filosoflar diqqətə çatdırırlar ki, Yer kürəsində yaşayan canlıların sinir sistemləri də eyni deyil. Ahtapotlar, arılar və itlər məlumatı tamamilə fərqli üsullarla emal edirlər. Bu da göstərir ki, təbiət yalnız bir bioloji model seçməyib. Müəlliflərin fikrincə, kainatın başqa yerlərində təkamül daha da müxtəlif və yaradıcı həllər ortaya çıxarmış ola bilər.

Şüurun "Kopernik prinsipi"

Alimlər əsas arqumentlərini astronomiyada qəbul olunmuş Kopernik ənənəsinə əsaslandırırlar. Nikolay Kopernik və ondan sonra gələn alimlər sübut etdilər ki, Yer Günəş sisteminin mərkəzi deyil, Günəş sistemi qalaktikanın mərkəzində yerləşmir, Süd Yolu qalaktikası isə kainatın mərkəzi deyil. Bu kəşflərin hər biri insanların kainatda düşündükləri qədər xüsusi mövqeyə malik olmadığını göstərdi. Şvitsgebel və Pober hesab edirlər ki, eyni yanaşma şüura da tətbiq oluna bilər. Onların fikrincə, şüur da yalnız insanlara və ya Yer mənşəli həyata məxsus olmaya bilər. Əgər kainatda fərqli bioloji quruluşa malik çoxsaylı inkişaf etmiş canlı növləri mövcuddursa, yalnız Yer tipli orqanizmlərin şüurlu ola biləcəyini düşünmək müəlliflərin ifadəsi ilə desək, "Yer mərkəzçiliyi" (terrocentrism) olardı. Bu anlayış Yer üzündəki həyatı kifayət qədər əsas olmadan digər mümkün həyat formalarından üstün tutmaq deməkdir. Müəlliflər bu yanaşmanı "şüurun Kopernik prinsipi" adlandırırlar. Onlar bütün inkişaf etmiş canlıların mütləq şüura malik olduğunu iddia etmirlər. Sadəcə hesab edirlər ki, mürəkkəb davranış nümayiş etdirən canlılarda şüur mövcuddursa, yalnız insan biokimyasına malik orqanizmlərin şüurlu ola biləcəyini düşünmək məntiqli görünmür. Onların fikrincə, tarix boyu insanlar özlərinin kainatda düşündüklərindən daha az mərkəzi və daha az xüsusi mövqeyə malik olduqlarını dəfələrlə qəbul etməli olublar. Şüur məsələsi də eyni yolu izləyə bilər.

Bu yanaşma süni intellekt üçün nə vəd edir?

Araşdırma təbii olaraq süni intellektlə bağlı suallar da yaradır. Lakin müəlliflər bugünkü süni intellekt sistemlərinin şüura malik olduğunu iddia etmirlər. Ceremi Pober hesab edir ki, müasir kompüter avadanlıqlarının şüuru dəstəkləyə biləcəyini əvvəlcədən qəbul etmək düzgün olmaz. Şüurun müxtəlif maddələr üzərində yarana bilməsi onun istənilən materialda meydana gələ biləcəyi anlamına gəlmir.

Erik Şvitsgebel isə bu məsələyə bir qədər açıq yanaşır.Onun fikrincə, əgər şüur mütləq insan biologiyasından asılı deyilsə, onda yalnız silikon əsaslı olduqlarına görə silikon sistemlərin şüur qazana bilməyəcəyini iddia etmək də çətinləşir.Alim hesab edir ki, indiyədək müzakirələr əsasən silikonun insan beynini nə dərəcədə təqlid edə bilməsi üzərində cəmləşib. "Əsas sual silikonun insan beynini təkrarlaya bilməsi deyil, ümumiyyətlə hansı növ sistemlərin şüura malik ola bilməsidir," – deyə Şvitsgebel vurğulayıb.

Müəlliflər insan şüuru ilə ümumilikdə şüur anlayışının eyni olmadığını da qeyd edirlər. Onların fikrincə, "insan şüuru başqa material üzərində mövcud ola bilərmi?" sualı çox konkret məsələdir. Çünki insan şüuru insan biologiyasının bir çox xüsusiyyətindən asılı ola bilər.Şüur isə daha ümumi anlayışdır. Alimlər bunu uçuş nümunəsi ilə izah edirlər. Qartalın uçuşunu başqa bir heyvanın tam şəkildə təkrarlayıb-təkrarlaya bilməyəcəyini soruşmaqla, ümumiyyətlə uçuşun müxtəlif formalarda mümkün olub-olmadığını soruşmaq eyni şey deyil. Kolibrilər, yarasalar və həşəratlar uçurlar, lakin bunu fərqli üsullarla edirlər.

Şvitsgebel və Pober hesab edirlər ki, şüur da eynilə müxtəlif formalarda mövcud ola bilər və bu formaların insan şüuruna tam bənzəməsi vacib deyil.

 Mənbə:scitechdaily.com