Ens.az
16 oktyabr 2019, çərşənbə
.
.
chevron_left chevron_right
TARİX

Türklüyün tarixinə düşən işıq

Türklüyün tarixinə düşən işıq

784 Baxış
Türklüyün tarixinə düşən işıq

 

Danimarka alimi Vilhelm Tomsen türkologiya tarixində silinməz izlər qoyub

Türk tarix və mədəniyyətinin öyrənilməsində məşhur danimarkalı alim Vilhelm Tomsenin mühüm xidmətləri olub. O, türkologiya tarixində qədim türk əlifbasını oxumuş alim kimi tanınır. 1893-cü ildə Orxon və Yenisey kitabələrini oxuması türkologiya üçün geniş üfüqlər açıb.

Vilhelm Tomsen 1842-ci ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə anadan olub. Erkən çağlardan xarici dillərə maraq göstərir. Orta məktəbi başa vurduqdan sonra Kopenhagen Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olur. Burada müqayisəli dilçiliyi, habelə ərəb, ispan, rus, fin, macar dillərini öyrənir. Avropanın ən yaxşı linqvist alimlərindən biri kimi tanınır. “German dillərinin fin-lapp dillərinə təsiri” adlı ilk elmi əsəri ona şöhrət gətirir. Alim bu əsərində qədimdə şərqi germanlarda klassik qot dilindən daha qədim bir ləhcənin mövcud olduğunu bildirib. Müəllifin tədqiqatı 1879-cu ildə ingilis və alman dillərinə tərcümə olunur, bu əsərə görə Berlin Akademiyasının mükafatına layiq görülür. Beləliklə, V.Tomsen 1879-cu ildə Danimarka Kral Akademiyasına üzv seçilir və 1887-1913-cü illərdə Kopenhagen Universitetində professor kimi fəaliyyət göstərir.
V.Tomsenin elmi fəaliyyətində qədim türk yazılı abidələrinin öyrənilməsi mühüm yer tutur. O, ömrünün son 7 ilini ardıcıl olaraq bu sahəyə yönəldir. Onu da deyək ki, XIX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərinədək qədim türk yazılı abidələrinin aşkar edilməsi və mətnlərin nəşri sahəsində xeyli iş görülsə də, bu yazıların sirri açılmamış qalırdı.
Tədqiqatçı 1892-ci ildə bu yazıların tədqiqinə başlayır. İki Orxon abidəsinin mətnləri üzərində iş aparır. İlk olaraq kitabələrdəki sətirlərin yuxarıdan aşağıya doğru olduğunu, sətir sıralarının isə sağdan sola düzüldüyü qənaətinə gəlir. Abidələrdəki əlifbanın isə 38 işarədən ibarət olduğunu və sözlərin bir-birindən iki nöqtə ilə ayrıldığını müəyyən edir. O, 1893-cü ildə apardığı araşdırmalara dair mətbuatda dərc etdirdiyi “İlk məlumat”ında yazır: “İlk iş olaraq saitlər üçün xüsusi işarələrin olub-olmadığını və hansılarının da ola biləcəyini araşdırdım və uğura çox asan nail oldum”.
Sonrakı mərhələdə alimin bütün səyləri hərflərin səs dəyərini müəyyən etməyə yönəlir. Onun aşkar etdiyi ilk hərf “ı-i” saitlərini bildirən işarə olur.
V.Tomsen kitabələrin dilinin türkcə olduğunu müəyyən edir. 1893-cü il noyabrın 5-də mətnlərdən “tanrı” sözünü oxumağa nail olur. Sonra Kültigin adını müəyyən edir. Həmin il noyabrın 25-də uzun axtarışların nəticəsi olaraq bir saat ərzində bütün əlifbanı tam şəkildə oxuyur. Dekabrın 15-də Danimarka Kral Akademiyasının iclasında Orxon-Yenisey kitabələrinin açılışı haqqında məruzə ilə çıxış edir. V.V.Radlov Peterburqda, Rusiya Elmlər Akademiyasının iclasında V.Tomsenin kəşfinə istinadən Kültigin abidəsinin tərcüməsini təqdim edir. Bu işin mühümlüyü nəzərə alınaraq Elmlər Akademiyası tərcümənin çoxaldılıb ilk təcrübə kimi müxtəlif elmi cəmiyyətlərə göndərilməsinə icazə verir. İlk nüsxə V.Tomsenə göndərilir. 1894-1895-ci illərdə “Monqolustanın qədim türk yazıları” seriyasından daha üç əsər nəşr etdirilir.
Bakı Dövlət Universitetinin professoru Elbrus Əzizov araşdırmasında yazır ki, 1896-cı ildə Helsinkidə V.Tomsenin “Açılmış Orxon kitabələri” əsəri nəşr edilir. İki hissədən ibarət olan araşdırmanın birinci hissəsi “Əlifba” adlanır. Burada Orxon-Yenisey yazılarının əlifbası, saitləri və samitləri ifadə edən işarələr, onların işlənmə xüsusiyyətləri geniş təhlil edilib. Yazılardakı iki nöqtənin işlənmə qaydaları dəqiqliklə izah olunub. Bu hissədə qədim türk əlifbasının mənşəyi məsələsi də araşdırılıb. Əsərin ikinci hissəsində müəllifin qədim türk tarixi ilə əlaqədar tədqiqatı, fin atlasındakı birinci və ikinci abidələrin mətnlərinin transkripsiyası, fransız dilinə tərcüməsi, mətn və tərcüməyə dair izahlar və nəhayət, adları, mövzuları, türk sözlərini və qrammatikanı əhatə edən indeks verilib. V.Tomsen Kültigin abidəsindəki çincə mətnin E.H.Parker tərəfindən ingiliscəyə tərcüməsini də öz əsərinə daxil edib.
Qədim yazıları oxumaqda böyük şöhrət qazanan alim Macarıstanın Nadsentmikloş kəndində tapılan peçeneq abidələrində də tədqiqat aparıb. Müxtəlif qablar üzərindəki yunan və qədim türk hərfləri ilə olan yazıları oxuyub.
V.Tomsenin 1924-cü ildə alman dilində nəşr olunmuş “Monqolustanın qədim türk yazıları” adlı əsəri böyük alimin qədim türk abidələrinin öyrənilməsi sahəsində çoxillik əməyinin yekunu hesab olunur.
1926-cı ildə Bakıda I türkoloji qurultay keçirilərkən türkologiyaya böyük töhfələr verən bu görkəmli alim bir daha yad edilir. O, qurultayın rəyasət heyətinə fəxri üzv seçilir. Vilhelm Tomsen 12 may 1927-ci ildə, 85 yaşında Kopenhagendə vəfat edib.

Savalan Fərəcov

Mənbə: medeniyyet.az





Diqqət! Ens.az saytına məxsus materiallardan istifadə edərkən hiperlinklə istinad edilməlidir. Mətndə səhv tapdıqda, onu seçib ctrl + enter düyməsini basaraq bizə göndərməyinizi xahiş edirik.


Androis ƏS olan smartfonunuz varsa, xəbərləri daha rahat oxumaq üçün bu linkə keçərək Play Store mağazasından Ens.az proqramını endirib quraşdıra bilərsiniz.


VİDEO QALEREYA
Dünyanın ən yüksəksürətli avtomobili - İtaliyada istehsal olunmuş Pininfarina Battista markalı elektrik avtomobilidir. Avtomobili istehsal edən Automobili Pininfarina şirkəti bildirib ki, Battista avtomobili 2 saniyənin içində 100 km/saat sürət yığır
Emosiya ilə reaksiya ver!
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0 Şərh
  • anonymous user
    Şərhi göndər
  • DAHA ÇOX NƏTİCƏ YÜKLƏ

X