Ens.az
19 avqust 2019, bazar ertəsi
.
chevron_left chevron_right
DÜNYA

Yaponiya

Yaponiya

344 Baxış
Yaponiya

Yaponiya — Şərqi Asiyadayerləşən ada ölkəsi. Yaponiya Sakit okeanda, Yapon dənizinin, Şərqi Çin dənizinin, Çinin, Şimali Koreyanın, Cənubi Koreyanın və Rusiyanın şərqində yerləşir, şimalda Oxot dənizinə, cənubda Şərqi Çin dənizi və Tayvan adasına qədər uzanır. "Yaponiya" adının "günəş"mənası kanci ilə bağlıdır və Yaponiya tez-tez "Gündoğan ölkə" adı ilə çağırılır.

Yaponiya 6.852 adadan ibarət stratovulkanikarxipelaqdır. Yaponiyanın ən böyük dörd adası — Honşu, Hokkaydo, Kyuşuvə Şikoku adası ölkə ərazisinin təxminən 97 %-ni əhatə edir. Yaponiyanın əhalisi 126 milyon nəfərdir və bu göstəriciyə görə dünyada 10-cu yerdədir. Təxminən 37,8 milyon nəfərin yaşadığı və bir-birinə yaxın olan bir neçə şəhərdən ibarət olan Keihin regionu (həmçinin Tokio–Yokohamaaqlomerasiyası kimi tanınır) əhalisinə görə son 60 il ərzində dünyanın ən böyük şəhər aqlomerasiyasıdır. Tokiovə ətrafındakı bir neçə prefekturanı əhatə edən Böyük Tokioda 35 milyondan çox insan yaşayır, bu isə buranı dünyada ən böyük mitropolit bölgə və dünyada ən böyük GDP bölgəsi edir.

Aparılmış arxeoloji qazıntı işləri Yaponiyanın Üst Paleolit dövründə məskunlaşıldığını göstərir. Yaponiya haqqında məlumat verən ilk mənbə I əsrə aid olan Çin tarixi mətnləridir. Digər regionlardan, xüsusilə Çindən böyük təsir, həmçinin izolyasiya dövrü, daha sonra Qərbi Avropanın təsiri Yaponiya tarixini xarakterizə edir. XII əsrdən 1868-ci ilə qədər Yaponiya imperatorun naminə fəaliyyət göstərən feodal şoqunlar tərəfindən idarə olunmuşdur. Yaponiya XVII əsrin əvvəllərində uzun müddət davam izolyasiya dövrünə daxil olmuş, bu izolyasiya 1853-cü ildə ABŞ donanmasının Yaponiyaya Qərbi Avropaya açılması barədə təzyiq etməsinə qədər davam etmişdir. Təxminən 20 il davam edən daxili konfliktdən və üsyandan sonra 1868-ci ildə İmperator Meyci ölkənin hökmdarı olmuş və Yaponiya imperiya, imperator isə xalqın müqəddəs simvolu elan edilmişdir. XIX əsrin sonlarında, XX əsrin əvvəllərində — Yaponiyanın hərbi gücünün artdığı dövrdə Birinci Çin-yapon müharibəsi, Rus-yapon müharibəsi və Birinci Dünya Müharibəsində əldə olunmuş qələbələr Yaponiyaya imperiya ərazisini genişləndirməyə imkan yaratmışdır. 1937-ci ildə baş vermiş İkinci Çin-yapon müharibəsi 1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin bir hissəsinə çevrilmiş, lakin Yaponiya İmperiyasının müharibəyə qatılması 1945-ci ildə Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə atom bombalarının atılması, sonda isə məğlub olması ilə nəticələnmişdir. 1947-ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul olunandan bəri Yaponiya imperator və seçkilərlə seçilmiş qanunverici orqan — Yaponiya parlamenti tərəfindən idarə olunan unitar, konstitusiyalı monarxiyaya malik ölkədir.

Yaponiya BMT, G7, G8 və G20-nin üzvüdür. Yaponiya böyük gücdür. Yaponiya nominal ÜDM-ya görə dünyanın ən güclü 4-cü, alıcılıq gücünün tarazlığına görə isə dünyanın ən güclü 3-cü iqtisadiyyatına malikdir. Dövlət həm də dünyanın ən böyük 5-ci ixracatçısı və dünyanın ən böyük 5-ci idxalçısıdır. Yaponiya rəsmi olaraq müharibə elan etməmək istədiyini konstitusiyasında göstərsə də, Yaponiya dünyanın ən böyük 8-ci hərbi büdcəsinə malikdir və silahlı qüvvələrindən ancaq özünü və sülhü qorumaqda istifadə etdiyini bildirir. Yaponiya yüksək yaşayış normasına və İnsan İnkişafı İndeksinə malik inkişaf etmiş ölkədir, əhali yüksək yaşayış imkanlarından yararlanır. Ölkə körpə ölümünün ən az müşahidə olunduğu 3-cü ölkədir. Yaponiya Ölkə Brend İndeksində 1-ci, Qlobal Sülh İndeksində isə Asiya ölkələri arasında 1-ci yerdədir.

 

Etimologiya

Azərbaycan sözü olan Yaponiya sözünün, yapon sözü olan 日本 (yapon dilində Nippon  qulaq as və ya Nihon  qulaq as kimi tələffüz olunur) sözünün qədim mandarin dili və U dilindəki tələffüzündən törəndiyi güman olunur. Yaponlar özlərini Nihoncin , dillərini isə Nihonqo adlandırırlar.

Meyci islahatından İkinci Dünya Müharibəsinin sonuna qədər ölkənin tam adı Dai Nippon Teikoku  ("Böyük Yaponiya İmperiyası") idi. Müasir dövrdə Nippon-koku və ya Nihon-koku adından istifadə olunur: yapon dilində Yaponiya kimi izahedici işarəsi olmayan ölkə adlarına "ölkə", "dövlət", "xalq" mənasını verən koku sözü artırılır.

Niçi  "günəş" və ya "gün" deməkdir; hon  isə "təməl" və ya "mənşə" mənasını verir. Sözün ümumi mənası "günəşin mənşəyi" və ya "günəşin doğması" deməkdir (çinlilərin yanaşmasına görə günəşYaponiyada doğur); buna görə də Qərbdə Yaponiya üçün "Gündoğan ölkə" adından da istifadə olunur. Nihon sözünün rəsmi istifadəsindən əvvəl Yaponiya Va  və ya Vakoku kimi tanınmışdır.

"Yaponiya" sözü qədim ticarət yolları vasitəsilə Qərbə gəlmişdir. Yaponiya sözünün qədim mandarin və ya U dilindəki tələffüzünü Marko Polo  Cipangu kimi qeyd etmişdir. U dilinin dialekti olan müasir Şanxay dialektində 日本 (Yaponiya) işarələrinin tələffüzü [[Beynəlxalq fonetik əlifba|[zəʔpən]]] şəklindədir. Qədim malay dilində Yaponiya üçün istifadə olunmuş Cepanq sözü çin dilinin cənub sahilinin dialektlərindən (güman ki, Fukkin və ya Ninqpo dialektləri) alınmışdır. XVI əsrdə Malakkaya gələn Portuqaliya tacirləri bu malay sözü ilə tanış olmuşdular. Bu sözü ilk dəfə Avropaya gətirənlər portuqallar idi.İngilis dilində bu söz ilk dəfə Gaipan şəklində 1565-ci ildə qeydə alınmışdır.

 

Tarix

Tarix öncəsi və qədim tarix

Əsas zalı və beşmərtəbəli paqodası dünyanın ən qədim taxta tikililərindən biri olan buddizm məbədi Horyu-ci(Yaponiyanın Milli Xəzinəsi və YUNESKO-nun Ümumdünya irsisiyahılarındadır).

Paleolit mədəniyyəti Yaponiya arxipelağının təxminən e.ə. 30.000-cu illərdə məskunlaşıldığını göstərir. E.ə. 14.000-cü ilə qədər (Comon dövrünün başlanğıcı) Yaponiyada Mezolit dövrüdavam etmişdir. Neolit dövründə yarımoturaq həyat tərzi həyat keçirən, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olan müasir yamatoların və aynuların əcdadları peyda olmuşdur. Onlar pit-hauzlarla və ibtidai kənd təsərrüfatları ilə xarakterizə olunurlar. Bu dövrə aid tapılmış bəzədilmiş gil qablar dünyada dulusçuluq sənətinin salamat qalmış ən qədim nümunələridir. Təxminən e.ə. 300-cü ildə yayoilər Yaponiya adalarına gəlmiş və comonlarla qaynayıb-qarışmışdırlar. E.ə. 500-cü ildə başlayan Yayoi dövründə yerli əhali Çin və Koreya vasitəsilə çəltik yetişdirmək, yeni tərz dulusçuluq, metallurgiya kimi məşğuliyyətlərlə tanış olmuşdur.

Yaponiya yazılı tarixdə ilk dəfə Çin tarixi haqqında olan "Han kitabı"nda peyda olmuşdur. "Üç krallığın qeydləri"nə görə Yaponiya adalarındaən güclü krallıq III əsrdə peyda olmuşdu və Yamataikoku adlanırdı. Yaponiya buddizm ilə ilk dəfə Koreyadakı Bekçe krallığı vasitəsilə tanış olmuşdur, amma bu dinin Yaponiyadakı sonrakı inkişafı əsasən Çin ilə əlaqədardır. İlk vaxtlarda bu dinə qarşı müqavimət olsa da, hakim sinif buddizmi Yaponiyada yaya bilmişdir və Asuka dövrünün (592-710) əvvəllərində buddizm geniş şəkildə yayılmışdır.

Nara dövründə (710-784) Heyco sarayında (müasir Nara şəhəri) mərkəzləşdirilmiş güclü Yaponiya dövlətinin yaradılması qeyd edilir. Nara dövrü ədəbiyyatın peyda olması, eləcə də buddizm incəsənəti və memarlığın inkişafı ilə xarakterizə olunur. 735–737-ci illərdə çiçək xəstəliyi səbəbindən Yaponiya əhalisinin 1/3 hissəsinin öldüyü güman olunur. 784-cü ildə İmperator Kanmu Kiotonun 794-cü ildə paytaxtelan edilməsindən əvvəl paytaxtı Naradan Naqaoka-kyoya köçürmüşdür.

Monqolların Yaponiya yürüşlərizamanı samuraylar monqollar ilə qarşılaşırlar. Kamikadze (baş vermiş iki tayfun) sayəsində Yaponiyanın monqol donanmasından xilas olduğu rəvayət olunur.

Heyan dövrünün (794–1185) əvvəllərində — Yaponiyanın yerli mədəniyyətinin açıq-aşkar meydana çıxdığı dövrdə incəsənət, şeriyyət və nəsrininkişafı ilə seçilir. Murasaki Şikibunun "Gencinin hekayəsi"romanı və müasir Yaponiyanın milli himni olan "Kimiqayo" bu dövrdə yazılmışdır.

Heyan dövründə buddizmin iki məzhəbi yayılırdı: Sayçonun yaydığı Tendai buddizmi və Kukainin yaydığı Şinqon buddizmi. XI əsrin ikinci yarısında Yaponiyada Təmiz torpağın buddizmi (Codo-şu, Codo Şinşu) geniş populyarlıq qazanmışdır.

 

Feodalizm dövrü

Yaponiyada feodalizm dövrü döyüşçü hakim sinifin — samurayların peyda olması və üstünlük təşkil etməsi ilə səciyyələnir. 1185-ci ildə Qenpey müharibəsində ("Heykenin hekayəsi"də adı çəkilir) Tayra klanın məğlub olmasından sonra samuray Minamoto no Yoritomo imperator Qo-Toba tərəfindən şoqun təyin olunmuş və Kamakurada güc bazası yaratmışdır. Onun ölümündən sonra Hoco klanı hakimiyyətə gəlmişdir. Kamakura dövründə (1185–1333) Yaponiya Çin vasitəsilə buddizminDzen cərəyanı ilə tanış olmuşdur və bu cərəyan samuray sinfi arasında geniş yayılmışdır. Kamakura şoqunluğu 1274 və 1281-ci illərdə monqol işğallarını dəf etmişdir, amma sonda İmperator Qo-Dayqo tərəfindən devrilmişdir. Qo-Dayqo 1336-cı ildə Aşikaqa Takauci tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmışdır.

Samuray ən kiçik təhqirə görə adi insanı öldürə bilərdi. Edo dövrü, 1798.

Aşikaqa Takauci Kiotoda — Muromaçidə yeni şoqunluq yaratmışdır. Bu, Muromaçi dövrünün (1336–1573) başlanğıcıdır. Aşikaqa Yoşimitsunun dövründə Aşikaqa şoqunatı böyük əzəmətə nail olmuşdur və Dzen buddizmiəsasında yaranmış mədəniyyət (Miyabi incəsənəti) müvəffəqiyyətə nail olmuşdur. Bu mədəniyyət daha sonra inkişaf edərək Hiqaşiyama mədəniyyətinə çevrilmişdir və XVI əsrə qədər çiçəklənməyə davam etmişdir. O biri tərəfdən, Aşikaqa şoqunatı feodal qoşun başçılarını (daimyo) nəzarətdə saxlaya bilməmişdir. Nəticədə, 1467-ci ildə bir əsr davam edəcək Senqoku dövrünün ("Döyüşən dövlətlər") başlanğıcı olan vətəndaş müharibəsi (Onin müharibəsi) başlamışdır.

XVI əsrdə portuqaliyalı tacirlər və Yezuit missionerləri ilk dəfə Yaponiyaya çatmış və Yaponiya ilə Qərb arasında ticarət və mədəniyyətmübadiləsinin əsasını qoymuşdurlar. Bu, Oda Nobunaqaya Qərb texnologiyası və silahları ilə tanış olmağa imkan yaratmış və onlardan digər daimyolara hücum etməkdə istifadə etmişdir. Onun güc birləşdirməsi Azuçi-Momoyama dövrünün (1573–1603) başlanğıcı oldu. 1582-ci ildə Odanın öldürülməsindən sonra varisi Toyotomi Hideyoşi 1590-cı ildə ölkəni birləşdirmiş, 1592 və 1597-ci illərdə Koreyaya iki uğursuz yürüş etmişdir.

Yaponiyanın yenidən işlənmiş xəritəsi.

Hideyoşinin oğlunun naibi olan Tokuqava İeyasu mövqeyindən istifadə edərək siyasi və hərbi dəstək əldə etmişdir. Açıq müharibə başladıqda Tokuqava İeyasu 1600-cü ildə Sekiqahara döyüşündə rəqib klanları məğlub etmişdir. Tokuqava İeyasu 1603-cü ildə şoqun elan edilmiş və Edoda (müasir Tokio) Tokuqava şoqunatının əsasını qoymuşdur. Tokuqava şoqunluğu müstəqil daimyolara nəzarət etmək üçün buke şohatto kimi tədbirləri həyata keçirmişdir. 1639-cu ildə izolyanist sakoku ("qapalı ölkə") siyasəti təxminən iki əsr yarım davam etmiş və bu dövr tarixə Edo dövrü (1603-1868) kimi düşmüşdür. Ranqaku kimi tanınan Qərb elmlərinin öyrənilməsi Decima və Naqasakidəki holland anklavı vasitəsilə davam etmişdir. Edo dövründə həm də kokuqaku("milli təhsil") inkişaf etmişdir.

 

Müasir dövr

31 mart 1854-cü ildə kommodor Metyu Kelbreyt və ABŞ hərbi donanmasının "Qara gəmilər"i Kanaqava müqaviləsi əsasında Yaponiyanı xarici dünyaya açılmağa məcbur etmişdir. Bu hadisədən sonra Bakumatsu dövründə Qərb ölkələri bağlanan bənzər müqavilələr iqtisadi və siyasi böhranlara səbəb olmuşdur. Şoqunun hakimiyyətdən əl çəkməsi Boşin müharibəsini başlatmış və mərkəzləşdirilmiş dövlət formal olaraq imperatorun hakimiyyəti altında birləşdirilmişdir (Meyci islahatı).

Tokuqava şoqunatının sonlarında keçirilmiş Meyci islahatının adı ilə bağlı olan İmperator Meyci (1868–1912)

Qərbin məhkəmə, siyasi və hərbi quruluşunu mənimsəyə bilən dövrdə Yaponiya Kabineti Gizli Şura təşkil etmiş, Meyci konstitusiyasını təqdim etmiş və Yaponiya parlamentinitoplamışdır. Meyci islahatı Yaponiya imperiyasını sənayecə inkişaf edən dünya gücünə çevirmişdir və ölkəni qlobal təsirini artırmaq üçün hərbi gücdən istifadə etməsinə vadar etmişdir. Birinci Çin-yapon (1894–1895) və Rus-yapon (1904–1905) müharibələrində əldə edilmiş qələbələrdən sonra Yaponiya Tayvana, Koreyaya və Saxalin adasının cənub yarısına nəzarət etməyə başlamışdır.Yaponiya əhalisinin sayı 1873-cü ildə 35 milyon nəfər olduğu halda, 1935-ci ildə bu göstərici 70 milyon nəfərə çatmışdır.

Çin generalları Birinci Çin-yapon müharibəsində (1894-1895) yaponlaratəslim olarkən.

XX əsrin əvvəllərində qısa müddət davam edən "Tayşo demokratiyası" dövründə ekspansionizm və militarizm daha çox əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. Birinci Dünya Müharibəsi qələbə qazanan tərəfdə olan Yaponiyaya dünyaya təsirini və ərazisini artırmağa imkan yaratmışdır. Genişləndirmə siyasətinə davam edən Yaponiyanın 1931-ci ildə Mancuriyanı işğal etməsi beynəlxalq reaksiyaya və Yaponiyanın 1933-cü ildə Millətlər Liqasından ayrılmasına səbəb olmuşdur. 1936-cı ildə Yaponiya Nasist Almaniyası ilə Antikomintern paktını imzalamışdır və 1940-cı ildə Üçlər paktı Yaponiyanı Ox güclərindən birinə çevirmişdir. 1941-ci ildə Yaponiya Sovet-yapon tərəfsizlik paktını qəbul etmişdir.

Yaponiya imperiyasının 1937-ci ildə Çinin digər ərazilərinin işğal etməsi ilə İkinci Çin-yapon müharibəsi (1937–1945) başlamışdır. İmperial Yaponiya ordusu tez Çinin paytaxtı Nankin şəhərini tutmuş və Nankin qətliamını törətmişdir. 1940-cı ildə Yaponiyanın Fransız Çinhindisini işğal etməsindən sonra ABŞ Yaponiyaya neft embarqosu qoymuşdur. 7-8 dekabr 1941-ci ildə Yaponiya gözlənilmədən ABŞ-a qarşı Pörl Harbor hücumunu təşkil etmiş, Böyük Britaniyanın mülkləri olan Honkonq, Sinqapur və Malayaya hücum etmiş və ABŞ-a müharibə elan etmişdir. Bu hadisələr ABŞ və Böyük Britaniyanı Sakit okean cəbhəsinə qoşulmağa məcbur etmişdir. SSRİ-nin Mancuriyanı işğal etməsindən və ABŞ-ın 1945-ci ildə Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə atom bombaları atmasından sonra Yaponiya 15 avqust 1945-ci ildə qeyd-şərtsiz təslim olmuşdur. Müharibə nəticəsində Yaponiya və Böyük Şərqi Asiya Ortaq Rifah Ərazisində milyonlarla insan ölmüş, sənaye və infrastruktur məhv olmuşdur. Müttəfiqlər (ABŞ-ın başçılığı altında) milyonlara etnik yaponu koloniyalardan vətəninə qaytarmış, Yaponiyanın Asiyadakı hərbi düşərgələrini ləğv etmiş və işğal olunmuş ərazilərin müstəqilliyini bərpa etmişdir. Müttəfiqlər müharibə cinayətlərində imzaları olan Yaponiya liderlərini mühakimə etmək üçün 3 may 1946-cı ildə Uzaq Şərq beynəlxalq hərbi tribunalını təşkil etmişdir. Bakterial tədqiqatlarda iştirak edənlər və müharibəyə səbəb olmuş imperiya ailəsinin üzvlərinə tələblərə baxmayaraq Müttəfiq Qüvvələrin Ali Komandanı tərəfindən bəraət qazandırılmışdır.

1947-ci ildə Yaponiya liberal demokratiyanı vurğulayan yeni konstitusiyaqəbul etmişdir. 1952-ci ildə imzalanmış San-Fransisko sülh müqaviləsiilə müttəfiqlərin Yaponiya işğalı başa çatmışdır və Yaponiya 1956-cı ildə BMT-nin üzvü olmuşdur. Yaponiya daha sonra tərəqqiyə nail olaraq 2010-cu ildə Çin tərəfindən geridə buraxılana qədər dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malik olmuşdur. XXI əsrin əvvəllərində tədrici iqtisadi yenilənmə başlamışdır. 11 mart 2011-ci ildə Yaponiyada tarixdə qeydə alınmış ən güclü zəlzələ baş vermişdir və bu fəlakət Fukuşima nüvə fəlakətinə səbəb olmuşdur.

 

Hökumət və siyasət

İmperator Akihito və İmperatriça Miçiko.

Yaponiya konstitusiyalı monarxiyadır və imperatorunhakimiyyəti məhduddur. Formal dövlət başçısı kimi o, konstitusiya tərəfindən "xalq birliyinin və dövlətin simvolu"kimi müəyyənləşdirilir. Hakimiyyət baş nazirin və digər seçilmiş parlament üzvlərinin əlində cəmlənmişdir və Yaponiya xalqına suverenlik hüququ verilir. AkihitoYaponiyanın hal-hazırkı imperatorudur; Vəliəhd şahzadə NaruhitoXrizantemo taxtının növbəti varisidir.

Yaponiyanın qanunverici orqanı Yaponiya parlamentidir və parlament Tokio şəhərinin Çiyoda xüsusi rayonunda oturur. Parlament ikipalatalıdır, 480 yerə malik Nümayəndələr palatasından və 242 yerə sahib Məsləhətçilər palatasından ibarətdir. Seçki hüququ 18 yaşından böyük olan şəxslər üçün keçərlidir və səsvermə gizli yolla aparılır. Yaponiya parlamentində əsas yerləri sosial liberal Yaponiya Demokratik Partiyası (YDP) və mühafizəkar Liberal Demokratiya Partiyası (LDP) tutur. Liberal Demokratiya Partiyası 1993-1994-cü illərdəki 11 aylıq müddət və 2009-2012-ci illər istisna olmaqla 1955-ci ildən seçkilərdə daim uğur qazanır. Liberal Demokratiya Partiyası Nümayəndələr palatasında 294 yerə, Məsləhətçilər palatasında 83 yerə malikdir.

Yaponiya baş naziri hökumətin əsas başçısıdır və Yaponiya parlamentitərəfindən üzvləri arasından müəyyənləşdirildikdən sonra imperator tərəfindən təyin olunur. Yaponiya baş naziri Kabinet başçısıdır və dövlət nazirlərini müəyyənləşdirir və ya işdən azad edir. LDP partiyasının 2012-ci il ümumi seçkilərindəki qələbəsindən sonra 26 dekabr 2012-ci ildəŞinzo Abe Yoşihiko Nodanın yerini tutaraq baş nazir olmuşdur və bu vəzifəyə ikinci dəfə seçilmişdir. Baş nazirin formal olaraq imperator tərəfindən təyin olunmasına baxmayaraq, Yaponiya konstitusiyası aşkar şəkildə imperatordan parlament tərəfindən seçilmiş şəxsi bu vəzifəyə təyin etməsini tələb edir.

Tarixən Çindən təsirlənmiş Yaponiyanın qanun sistemi Edo dövründə "Kucikata Osadameqaki" kimi mətnlərin vasitəsilə müstəqil inkişaf etmişdir. XX əsrin sonlarında Yaponiyanın məhkəmə sistemi əsasən Avropanın qanun sistemindən (xüsusilə Almaniya) təsirlənmişdir. Məsələn, Yaponiya hökuməti 1896-cı ildə Almaniya vətəndaşlıq qanunnaməsi əsasında qanunnamə hazırlamışdır və bu qanunnamə İkinci Dünya Müharibəsindən sonra da bəzi dəyişikliklərlə qüvvədə qalmışdır. Yazılı hüquq Yaponiya parlamenti və imperator ştampı ilə müəyyənləşdirilir. Yaponiyanın məhkəmə sistemi üç yarusa bölünür: Ali məhkəmə və ondan aşağı səviyyədə yerləşən üç məhkəmə. Yaponiya yazılı hüququnun əsas hissəsi Altı kodeks adlanır.

 

Xarici siyasət və ordu

YÖQ-nin əsgərləri hərbi təlimdə iştirak edərkən.

Yaponiya G8, APEC və "ASEAN Plus Three" üzvüdür və Şərqi Asiya sammitinin iştirakçısıdır. Yaponiya 2007-ci ilin martında Avstraliya ilə,2008-ci ilin oktyabrında Hindistan ilə təhlükəsizlik paktı imzalamışdır. Yaponiya rəsmi inkişaf yardımının 5-ci ən böyük ianəçisidir (2014-cü ildə 9.2 milyard ABŞ dolları).

Yaponiyanın ABŞ ilə yaxın iqtisadi və hərbi münasibətləri var; ABŞ-Yaponiya təhlükəsizlik alyansı bu dövlətlərin xarici əlaqələrində təməl daşı rolunu oynayır. 1956-cı ildən BMT-nin üzvü olan Yaponiya müxtəlif vaxtlarda (ümumilikdə isə 20 il) BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olmuşdur (sonuncu dəfə 2009-cu və 2010-cu illərdə). Yaponiya Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olmağa çalışan G4 ölkələrindən biridir.

Yaponiyanın qonşuları ilə bir neçə torpaq mübahisəsi problemi var: Rusiya ilə Cənubi Kuril adaları üzərində, Cənubi Koreya ilə Liankur qayalıqları üzərində, Çin və Tayvan ilə Senkaku adaları üzərində və Çinlə Okinotorişima bölgəsi üzərində. Yaponiyanın həmçinin Şimali Koreya ilə qaçırılmış yaponlar məsələsinə və nüvə silahı proqramına görə davam edən konflikti var.

Yaponiya dünyada ən böyük hərbi büdcəyə malik ölkələrdən biridir. Yaponiya İraq müharibəsinə qeyri-döyüşən qüvvələr göndərmişdir, amma onları sonda geri çəkmişdir. Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) RIMPAC dəniz təlimlərinin daimi iştirakçısıdır.

Yaponiya ordusunun (Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri) imkanları Yaponiya konstitusiyasının 9-cu maddəsi ilə məhdudlanır. Konstitusiyaya görə, Yaponiya müharibə elan etməkdən və ya silahlı qüvvələrini beynəlxalq münaqişələrdə istifadə etməkdən imtina edir. Buna uyğun olaraq, Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri Yaponiyadan kənarda fəaliyyət göstərməyən ordudur. YÖQ müdafiə naziri tərəfindən nəzarət olunur, Yaponiya Quru Özünümüdafiə Qüvvələri (YQÖQ), Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) və Yaponiya Hava Özünümüdafiə Qüvvələrindən (YHÖQ) ibarətdir. Yaponiya ordusu hazırda sülhməramlı əməliyyatlarda istifadə olunur; qüvvələrinin İraqdacəbhə boyu düzülməsi İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yaponiya ordusunun okeanın o tayındakı ilk istifadəsi kimi qeyd olunur.

2014-cü ilin mayında baş nazir Şinzo Abe Yaponiyanın İkinci Dünya Müharibəsindən bəri müəyyənləşdirdiyi qeyri-fəallığı davam etdirmək və regionun təhlükəsizliyi haqqında məsuliyyəti götürmək istədiyini demişdir. O, Yaponiyanın açar rolu oynamaq istədiyini bildirmiş, qonşu ölkələrə Yaponiyanın dəstəyini təklif etmişdir.

 

İnzibati bölgü

Yaponiya 47 prefekturadan ibarətdir, hər bir prefektura seçilmiş qubernator, qanunverici orqan və inzibati bürokratiya tərəfindən nəzarət olunur. Bundan əlavə prefekturalar böyük şəhərlərə, kiçik şəhərlərə və qəsəbələrə bölünür. Hal-hazırda Yaponiyada inzibati dəyişikliklər tez-tez baş verir: şəhərlər və qəsəbələr bir-biriləri ilə birləşdirilir. Bu proses nəticəsində altprefektura inzibati regionlarının azalacağı və bu azalma sayəsində inzibati xərclərin azalacağı güman olunur.

 

Coğrafiya

Yapon arxipelaqının topoqrafik xəritəsi.

Yaponiya Şərqi Asiyanın Sakit okean sahili boyunca uzanan 6.852 adadan ibarətdir. Sahil xəttinin uzunluğu təqribən 30 min km təşkil edir. Tərkibinə daxil olan bütün adaları hesaba qatdıqda ölkə 24° və 46° şimal en dairələri arasında və 122° və 146° şərq uzunluqları arasında yerləşir. Əsas adaları, şimaldan cənuba olmaqla, Hokkaydo, Honşu, Şikoku və Kyuşudur. Okinava prefekturasının da daxil olduğu Ryukyu adaları Kyuşu adasının cənubu ilə əlaqələnir. Ümumilikdə bütün adalar birlikdə Yapon arxipelaqını əmələ gətirir.

Yaponiyanın 73 %-i meşəlik, dağlıq və sənaye, kənd təsərrüfatı və yaşayış üçün əlverişsiz ərazilərdən ibarətdir. Nəticədə, məskunlaşılmış ərazilər əsasən sahil zonalarına cəmlənmişdir və sahil zonalarındakı yaşayış məntəqələri əhalinin sayına görə fərqlənir. Yaponiya dünyada əhalinin ən sıx məskunlaşdığı ölkələrdən biridir.

Yaponiya adaları Sakit okean Odlu qövsündəki vulkanik zonada yerləşir. Adalar Silur dövrünün ortalarından Pleystosen dövrünə qədər davam etmiş okeanaltı tektonik fəaliyyətlərin nəticəsidir. Bu tektonik fəaliyyətlər Filippin plitəsinin materik mənşəli Amur və Okinava plitələrinin cənubuna doğru subduksiyası və Sakit okean plitəsinin Oxot plitəsinin şimalına doğru subduksiyası ilə xarakterizə olunur. Yaponiya əslində Avroasiya materikinin şərq sahilinə bitişik idi. 15 milyon il əvvəl hərəkət edən plitələr Yaponiyanı materikdən ayıraraq şərqə doğru "sürükləmişdir" və Yapon dənizinin əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Yaponiyada 108 fəaliyyətdə olan vulkan yerləşir. XX əsr boyunca Hokkaydodakı Şova-şinzan və Beyonesu qayalıqlarındakı Myocin-şo kimi bir neçə yeni vulkan püskürmüşdür. Tez-tez sunami ilə nəticələnən dağıdıcı zəlzələlər hər əsrdə bir neçə dəfə meydana çıxmışdır. 1923-cü ildə Böyük Kanto zəlzələsi 140.000 nəfərin ölümünə səbəb olmuşdur. Digər baş vermiş dağıdıcı zəlzələr Böyük Hanşin zəlzələsi(1995) və Tohoku zəlzələsidir (2011). Tohoku zəlzələsi 11 mart 2011-ci ildə baş vermiş və dəhşətli sunamiyə səbəb olmuşdur. Odlu qövsdəki mövqeyinə görə Yaponiya zəlzələ və sunamilərə meyilli ölkədir və inkişaf etmiş ölkələr arasında ən böyük təbii fəlakət riskinə malik dövlətdir.

 

 

İqlim

Payız fəslində Koya dağındayerləşən Konqobu-ci məbədinin ağcaqayın ağaclarının yarpaqları, YUNESKO-nun Ümumdünya irsi.

Yaponiyanın iqlimi əsasən mülayimdir, amma cənubdanşimala getdikcə iqlim dəyişir. Yaponiyada 6 başlıca iqlim zonası yerləşir: Hokkaydo, Yapon dənizi, Mərkəzi dağlıq, Daxili Yapon dənizi, Sakit okeanvə Ryukyu adaları. Ölkənin ən şimal bölgəsi olan Hokkaydodarütubətli kontinental iqlim hakimdir, qış uzun və soyuq, yay isə sərin keçir. Yağıntının miqdarı çox deyil, amma qışda adalarda qalın qar təbəqələri yaranır.

Honşu adasının qərb sahilində yerləşən Yapon dənizi zonasında şimal-qərb küləkləri adalarda bərk qar yağmaya səbəb olur. Yayda region Sakit okean bölgəsindən daha sərin keçir, amma fön küləklərinə görə bəzən çox isti temperaturlar qeydə alına bilir. Mərkəzi dağlıq zonada tipik rütubətli kontinental iqlim müşahidə olunur: yay və qış arasında, gecə və gündüz arasında böyük temperatur amplitudaları qeydə alınır. Yağıntının miqdarı azdır, amma qış qarlı keçir. Çukoqu və Şikokuregionlarında yerləşən dağlar Daxili Yapon dənizi zonasına mövsümi küləklərin daxil olmasının qarşını alır və il boyunca iqlimin mülayim keçməsinə şərait yaradır.

Sakit okean sahilində rütubətli subtropik iqlim hakimdir. Qış mülayim keçir, bəzən isti, bəzən də qarla müşahidə olunur. Rütubətli yaylar mövsümi cənub-şərq küləklərinin bir nəticəsi kimi qəbul olunur. Ryukyu adaları subtropik iqlimə malikdir, qış və yay isti keçir. Yağıntının miqdarı xeyli çoxdur (xüsusilə yağış mövsümlərində).

Yaponiyanın orta qış temperaturu 5,1 °C, orta yay temperaturu 25,2 °Ctəşkil edir. Yaponiyada ən yüksək temperatur 16 avqust 2007-ci ildə qeydə alınmışdır: 40,9 °C. Əsas yağış mövsümü mayın əvvəllərində Okinavada başlayır və yağış cəbhəsi iyulun sonunda Hokkaydoyaçatana qədər şimal doğru yavaş-yavaş hərəkət edir. Honşunun böyük hissəsində yağış mövsümü iyunun ortalarında başlayır və təxminən altı həftə çəkir. Yayın sonunda, payızın əvvəlində tayfunlar özləri birlikdə xeyli yağıntı gətirir.

 

Biomüxtəliflilik

Yapon əntərləri məşhur Ciqokudani geotermal bulağında.

Yaponiya adaların iqlimini və coğrafiyasını özündə əks etdirən 9 meşə ekoregionuna malikdir. Ryukyu və Bonin adalarındakı rütubətli tropik meşələr, əsas adaların mülayim regionlarında mülayim qarışıq meşələr, şimalda yerləşən adaların soyuq bölgələrində mülayim iynəyarpaqlı meşələr yerləşir. Yaponiya təbiətində 90.000-dən çox heyvan növü qeydə alınmışdır: qonur ayı, yapon əntəri, yapon yenotabənzər iti, yapon siçanı, nəhəng yapon salamandrası və s. Flora və fauna üçün əhəmiyyətli təbiət ərazilərini qorumaqdan ötrü Yaponiyada böyük milli park şəbəkəsi yaradılmışdır. Yaponiyada həmçinin 37 Ramsar yeri yerləşir. Dörd yer isə görkəmli təbiət dəyərlərinə görə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınmışdır.

 

Ətraf mühit

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə hökumət və şirkətlər ətraf mühitə olan diqqətə az əhəmiyyət vermişdilər. Bunun nəticəsində 1950-ci və 1960-ci illərdə ətraf mühitin çirklənməsi hər yerə yayılmışdır. Bu problemlə bağlı narahatçılıqların artacağından narahat olan hökumət 1970-ci illərdə ətraf mühitin qorunması haqqında bir neçə qanun təqdim etmişdir. 1973-cü ildəki neft böhranı və təbii sərvətlərinin azlığı Yaponiyanı enerjidən səmərəli istifadə etməyə məcbur edir. Hazırda Yaponiyanın qarşıda dayanan və həllini gözləyən əsas ətraf mühit məsələləri havanın çirklənməsi(NOx, zəhərli qazlar), tullantıların idarə edilməsi, suyun evtrofikasiyası, təbiətin qorunması, iqlim dəyişikliyi, kimyəvi maddələrin idarə edilməsi və ətraf mühitin beynəlxalq əməkdaşlıqla qorunmasıdır.

2015-ci ilin iyun ayında kömürlə fəaliyyət göstərən 40-dan çox müəssisənin tikilməsi planlaşdırılmışdır. NGO Climate Action Network Yaponiyanı öz "Günün fossili" mükafatının qalibi elan etmişdir.

Yaponiya, dövlətlərin ətraf mühitə olan öhdəçiliyini müəyyənləşdirən Ekologiya Effektivliyi İndeksində 26-cı yerdədir.[102] Kioto protokoluimzalamış tərəf və 1997-ci ildə sözügedən konfransa ev sahibliyi etmiş ölkə kimi Yaponiyanın karbon dioksidin ayrılmasını azaltmaq və iqlimdəyişikliyinin qarşını almaq kimi öhdəçilikləri vardır.

 

İqtisadiyyat

Tokio fond birjası Asiyanın ən böyük fond birjalarından biridir.

 

İqtisadiyyat tarixi

Müasir Yaponiya iqtisadiyyatı Edo dövründə böyüməyə başlamışdır. Edo dövrünün salamat qalmış elementləri su və quru yolları, eləcə də Osaka düyü brokerlərinin fyuşers kimi maliyyə vasitələri aiddir. 1868-ci ildə başlamış Meyci dövründə Yaponiya bazar iqtisadiyyatından faydalanaraq inkişaf etmişdir. Müasir dövrün bir çox müəssisəsi bu dövrdə peyda olmuş və Yaponiya Asiyanın ən inkişaf etmiş dövləti olmuşdur. 1960-cı illərdən 1980-ci illərə qədər Yaponiya iqtisadiyyatı olduqca inkişaf etmişdir ("Yaponiya iqtisadiyyatının möcüzəsi"): 1960-cı və 1970-ci illərdə 7,5 % və 1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində isə 3,2 % ortalamasına çatmaq mümkün olmuşdur.

İqtisadiyyatın inkişafı 1990-cı illərdə ("İtirilmiş onillik") baş vermiş Yaponiya iqtisadi köpüyünə görə yavaşlamağa başlamışdır. İqtisadiyyatı yenidən dirçəltmək səyləri uğursuz olmuşdur və ardınca 2000-ci ildə dotkom köpüyü baş vermişdir. İqtisadiyyat 2005-ci ildə bərpa olunmağa başlanmışdır; ÜDM 2005-ci ildə ABŞ və Avropa ölkələriningöstəricilərini keçərək 2,8 % artmışdır.

2012-ci ildən Yaponiya ÜDM baxımından ABŞ və Çindən sonra dünyanın ən güclü 3-cü milli iqtisadiyyatına, alıcılıq qabiliyyəti pariteti baxımından isə ABŞ, Çin və Hindistandan sonra dünyanın ən güclü 4-cü milli iqtisadiyyatına malikdir. 2014-cü ildə Yaponiyanın dövlət borcunun illik Ümumi Daxili Məhsulun 200 %-dən çox olduğu hesablanmışdır (bu göstəriciyə görə dünyada birincidir).

 

İxracat

Dünyanın ən böyük avtomobilşirkətlərindən biri olan Toyotatərəfindən istehsal olunmuş hibrid avtomobil. Yaponiya dünyada ən böyük ikinci avtomobil istehsalçısıdır.

Yaponiyanın böyük iqtisaditəcrübəsi var və ölkədə texnologiya sahəsində tanınmış bir çox şirkət yerləşir: nəqliyyat vasitələri, elektrik avadanlıqları, dəzgah, əlvan və poladmetallar, gəmi, parça, kimyəvi maddələr, qida emalı və s. şirkətləri. Yaponiya torpaqlarının 13 %-i kənd təsərrüfatı üçün istifadə olur. Yaponiya qlobal balıq ovununtəxminən 15 %-ni həyata keçirir və balıq ovuna görə dünyada sadəcə Çindən geri qalır. 2010-cu ilin məlumatına görə Yaponiyanın işçi qüvvəsi 65,9 milyon nəfərdən ibarətdir. Yaponiya aşağı işsizlik səviyyəsinə malikdir (təxminən cəmi 4 %). 2007-ci ilin məlumatına görə, Yaponiya əhalisinin təqribən 17 %-i — 20 milyon nəfəri yoxsulluq səviyyəsindən aşağıdadır. Yaponiyada tikilən evlər şəhər bölgələrindəki məhdud torpaq ehtiyatları ilə xarakterizə olunur.

2005-ci ildə Yaponiyanın adambaşına düşən ixracat dəyəri 4.210 $ idi. 2012-ci ilin məlumatına görə, Yaponiyanın əsas ixracat bazarları Çin(18,1 %), ABŞ (17,8 %), Cənubi Koreya (7,7 %), Tailand (5,5 %) və Honkonqdur (5,1 %). Yaponiyanın əsas ixrac etdiyi mallar nəqliyyat vasitələri, avtomaşınlar, dəmir və polad məmulatlar, yarımkeçiricilər və avtohissələrdir.[116] 2012-ci ilin məlumatına əsasən Yaponiyanın əsas idxalat bazarları Çin (21,3 %), ABŞ (8,8 %), Avstraliya (6,4 %), Səudiyyə Ərəbistanı (6,2 %), Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (5 %), Cənubi Koreya(4,6 %) və Qətərdir (4 %).

 

İdxalat

Yaponiyanın idxal etdiyi əsas mallar mexaniki avadanlıqlar və alətlər, qalıq yanacaqlar, ərzaq (əsasən mal əti), kimyəvi maddələr, parça və sənaye üçün xammaldır. Cuniçiro Koyzuminin baş nazir olduğu dövrdə bir sıra islahatlar keçirilmişdir və Yaponiyaya qoyulan xarici kapital qoyuluşu artmışdır.

Biznesin rahatlığı indeksində Yaponiya 189 ölkə arasında 27-ci yerdədir və inkişaf etmiş ölkələr arasında vergidən ən az gəlir götürən ölkələrdən biridir. Kapitalizmin Yaponiya variantında bir çox aydın cəhət vardır: keyretsu sahibkarları nüfuzludurlar, daimi məşğulluq və təcrübəyə əsaslanan karyera irəliləyişi Yaponiyanın iş mühitində geniş yayılmışdır. Yaponiya şirkətləri "The Toyota Way" kimi menecmentmetodları ilə tanınır, səhmdar aktivizmi isə geniş yayılmamışdır.

Yaponiyanın ən tanınmış şirkətlərinə Toyota, Nintendo, NTT DoCoMo, Canon, Honda, Takeda Pharmaceutical, Sony, Panasonic, Toshiba, Sharp, Nippon Steel, Nippon Oil və Seven & I Holdings Co. aiddir. Yaponiyada dünyanın ən böyük banklarından bir neçəsi yerləşir və Tokio fond birjası (Nikkei 225 və TOPIX indekslərinə görə tanınır) bazar kapitallaşmasına görə dünyanın ikinci ən böyük fond birjasıdır. 2006-cı ildə "Forbes" jurnalının tərtib etdiyi "Forbes Global 2000"siyahısında Yaponiyanın 326 şirkəti (16,3 %) yer almışdı. 2013-cü ildə Yaponiya şistli təbii qaz idxal edəcəyini açıqlamışdır.

 

Elm və texnologiya

Honda Kolleksiya Zalında sərgilənən Honda P4.

Yaponiya elmi tədqiqatlar, xüsusilə texnologiya, mexanizm və tibbi tədqiqatlar sahələrində lider ölkələrdən biridir. Yaponiyada 700.000-ə yaxın tədqiqatçı fəaliyyət göstərir. Tədqiqat və inkişafa 130 milyard ABŞ dolları ayrılmışdır və bu göstəriciyə görə dünyada üçüncü yerdədir. Yaponiya fundemental elmi tədqiqatlar səhəsində aparıcı ölkələrdən biridir: indiyə qədər fizika, kimya və tibbsahələrində 21 Nobel laureatı olmuşdur, üç nəfər isə Filds medalına layiq görülmüşdür.[125][126] Yaponiyanın görkəmli texnoloji töhfələri elektronika, maşınqayırma, mexaniki avadanlıqlar, inşaat mühəndisliyi, sənaye robototexnikası, optika, kimyəvi maddələr, yarımkeçiricilər və metal sahələrinə aid edilir. Yaponiya robot istehsalında və istifadəsində aparıcı ölkələrdən biridir: 2013-cü ildə Yaponiya bütün dünyada istehsal olunmuş sənaye robotlarının 20 %-ni (300.000/1,3 milyon) istehsal etmişdir. Əslində Yaponiyanın bu sahədəki göstəricisi əvvəllər daha yüksək idi: 2000-ci ildə bütün istehsal edilmiş sənaye robotlarının yarısı Yaponiya tərəfindən istehsal olunmuşdu.[128]

Yaponiya Aerokosmik Tədqiqatlar Agentliyi (JAXA) Yaponiyanın kosmik agentliyidir. Agentlik kosmos, planet və aviasiya tədqiqatlarına rəhbərlik edir, kosmik raketlərin və süni peyklərin istehsal olunmasında iştirak edir. JAXA Beynəlxalq kosmik stansiyasının iştirakçılarından biridir: Yaponiya Eksperiment Modulu (Kibo) 2008-ci ildə uğurla stansiya ilə birləşmişdir. Kosmosun tədqiqatı üçün nəzərdə tutduğu proqrama əsasən Yaponiyanın əsas kosmik hədəfləri Akatsuki kosmik paratını Veneraya göndərmək, BepiColombo layihəsini 2016-cı ildə həyata keçirmək və 2030-cu ilə qədər Ayda baza tikməkdir.

14 sentyabr 2007-ci ildə Yaponiya hazırladığı "SELENA" (ing.Selenological and Engineering Explorer) zondunu H-IIA (Model H2A2022) daşıyıcı raketi vasitəsilə Taneqaşima Kosmik Mərkəzindən Aya göndərmişdir. SELENA Yaponiyada əsasən "Şahzadə Kaquyanın nağılı" hekayəsindəki Ay şahzadəsi Kaquayaya görə Kaguya adı ilə tanınır. Kaguya Apollon proqramından sonra ən böyük Aymissiyasıdır. Proqramın əsas hədəfi Ayın mənşəyi və geoloji tarixi haqqında məlumatlar əldə etməkdir. Zond 4 oktyabrda 100 km yüksəklikdə Ayın oribitinə daxil olmuşdur. Zondun missiyası 11 iyun2009-cu ildə JAXA tərəfindən qəsdən Aya düşürülüb məhv edildikdən sonra başa çatmışdır.

 

Enerji

2011-ci ilin məlumatına əsasən Yaponiya enerjisinin bir hissəsini neftdən, 21,3 %-ini daş kömürdən, 21,4 %-ini təbii qazdan, 4,0 %-ini atom enerjisindən və 3,3 %-ini hidroelektrik enerjidən əldə edir. 2011-ci ildə atom enerjisi Yaponiyanı elektrik ehtiyacının 9,2 %-ni təşkil etsə də, əvvəlki ildə bu göstərici 24,9 % idi. Amma 2012-ci ilin mayında ölkənin bütün atom enerjisi təchizatları sıradan çıxarılmışdır, çünki 2011-ci ilin martında Fukişima radiasiya fəlakəti baş vermişdir. Lakin hökumət ictimai fikri nəzərə alaraq azı 50 reaktoru geri qaytarmağa çalışmışdır. 2015-ci ilin əvvəllərində Sendaydə iki reaktor yenidən işə düşmüşdür. Yaponiya mühim daxili təbii resurslara malik deyil və buna görə də başqa ölkələrdən enerji idxal etməyə məcburdur. Bu səbəbdən də Yaponiya mənbələrini müxtəlifləşdirməyə və enerji səmərəliliyinin yüksək dərəcələrini qoruyub saxlmağa çalışır.

 

Nəqliyyat

Sürətli N700 Tokyado-şinkansen qatarı, Şin-Yokohama stansiyası, Kanaqava prefekturası

Yaponiyanın yol xərcləri əhatəli olmuşdur. Ümumi uzunluğu 1,2 milyon kilometr olan yolşəbəkəsi nəqliyyatın əsasını təşkil edir. Məhdud ödənişli avtomobil yolları əsas şəhərləriəlaqələndirir və rüsum toplayan məntəqələr tərəfindən nəzarət olunur. Yeni və istifadə olunmuş avtomobillər ucuzdur; avtomobil mülkiyyətçiliyindən və yanacaqdan əldə olunan gəlir enerjinin məhsuldarlığını artırmaqda istifadə olunur. Lakin keçdiyi bütün məsafənin cəmi 50 faizində, Yaponiya avtomobilin istifadəsinə görə G8 ölkələri arasında ən aşağı göstəriciyə malik ölkədir.

1987-ci ildəki özəlləşdirmədən bəri Yaponiya dəmiryol şirkətlərinin çoxu regional və yerli sərnişindaşıma bazarında rəqabət içərisindədir. Yaponiyanın əsas dəmiryol şirkətləri Japan Railways Group, Kintetsu Corporation, Seibu Railway və Keio Corporation şirkətləridir. Maksimum sürətləri 240–320 km/saat olan Şinkansen qatarları Yaponiyanın əsas şəhərlərini birləşdirir. Yaponiya qatarları təhlükəsizliyinə və dəqiqliyinə görə tanınır. Tokio ilə Osaka şəhərləri arasında yeni Maglev xəttinin salınması təklifi müasir mərhələdədir. Yaponiyada 175 hava limanı yerləşir; Yaponiyanın ən böyük hava limanı olan Tokio hava limanı (və ya Haneda hava limanı) Asiyanın ikinci ən işlək hava limanıdır. Yaponiyanın digər ən böyük hava limanları Narita Beynəlxalq Hava Limanı, Kansai hava limanı və Çubu hava limanıdır. Naqoya limanı Yaponiyanın ən böyük və işlək limanıdır. Ölkənin ticarət dəyərinin 10 %-i bu limanın payına düşür.

 

Demoqrafiya

Yaponiyanın etnik azlıqlarından biri olan aynular.

Meyci məbədində yapon toyu.

Yaponiyanın əhalisi təxminən 126,9 milyon nəfərdir və əhalinin 80 %-i Honşu adasındayaşayır. Əhali mədəni və linqvistik cəhətdən homogendir: Yaponiya əhalisinin 98,5 %-i etnik yapondur, qalan hissəsini isə xarici ölkələrdən gəlmiş əcnəbi işçilər təşkil edir. Əhalinin qeyri-yapon hissəsi əsasən zayniçi koreyalıları, zayniçi çinliləri, filippinlilər, braziliyalılar və perululardan ibarətdir. 2003-cü ilin məlumatına görə Yaponiyada 134.700 qeyri-latın amerikalı və 345.500 latın amerikalı mühacir yaşayır. Latın amerikalıların 274.700 nəfəri braziliyalıdır (onların çoxu yapon oğulları və həyat yoldaşları ilə buraya gəliblər) və onlar Yaponiyada ən böyük qərb icmasıdırlar.

Yerli xalqlardan ən çox üstünlük təşkil edənlər yamatolar, aynular, ryukyular, eləcə də burakumin kimi kiçik etnik qruplardır. Əhalinin bir hissəsi yamatolar arasında qaynayıb-qarışmışdır (məsələn, Oqasavara adalarının əhalisi kimi). 2014-cü ildə ölkə sərhədləri daxilində doğulmayan və qeyri-yapon əhali ümumi əhalinin cəmi 1,5 %-ni təşkil edirdi. Yaponiya etnik homogenliyinə görə seçilir və vətəndaşları üçün etnik və ya irqi statistikalar tərtib etmir. Sonuncu bir statistikaya görə Yaponiya çoxmillətli dövlət olsa da, Yaponiyanın böyük hissəsi ölkəni monokultural dövlət kimi görür. Yaponiyanın keçmiş baş naziri və maliyyə naziri Taro Aso ölkəni xarakterizə edərkən "bir irq, bir sivilizasiya, bir dil və bir mədəniyyət" ifadəsindən istifadə etmişdir.

Gözlənilən həyat müddətinə görə Yaponiya dünyada ən yaxşı ikinci göstəriciyə malikdir: 2010-2015-ci illərdə doğulan şəxslər üçün 83,5 il. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra baş vermiş bebi-bumun bir nəticəsi kimi Yaponiya əhalisi qocalmaqdadır və doğum göstəriciləri aşağıdır. 2012-ci ildə əhalinin 24,1 %-i 65 yaşından yuxarı olduğu halda, 2050-ci ildə bu göstəricinin 40 %-ə çatacağı gözlənilir.

Demoqrafik quruluşdakı dəyişikliklər bir neçə sosial nəticəyə səbəb olmuşdur. Xüsusən əmək qabiliyyətli əhalinin potensial azalması və ictimai təqaüd planı kimi sosial müdafiə xərclərinin artması bu nəticələrə aiddir. Evlənməyən və övlad sahibi olmayan yapon gənclərinin sayı artır. 2011-ci ildə, son beş ildə Yaponiya əhalisinin 204.000 nəfər azalaraq 126,24 milyon nəfər olduğu məlum olmuşdur. Bu, 1947-ci ildən bəri qeydə alınmış ən böyük azalmadır. Bu azalmada ən böyük pay 2011-ci ildə təxminən 16.000 nəfərin ölümünə və 2.600 nəfərin (2014-cü ilin məlumatı) hələ də itkin olmasına səbəb olan Tohoku zəlzələsininpayına düşür.

2050-ci ildə Yaponiya əhalisinin 95 milyon nəfərə düşəcəyi güman olunur. Demoqrafiyaçılar və hökumət layihəçiləri hazırda bu problemin öhdəsindən gəlmək üçün qızğın debat içərisindədirlər. Təklif olunan çıxış yolları kimi immiqrasiya və doğuma həvəsləndirməkdir. Beləliklə, gənc işçilərin qocalan əhaliyə yardımçı olacağı güman olunur. Yaponiya hər il naturalizasiya vasitəsilə 15.000 yeni vətəndaş qəbul edir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının hesabatına görə, 2012-ci ildə Yaponiya ancaq 18 mühacirin ölkədə məskunlaşmasına şərait yaratmışdır. Halbuki, ABŞ-ın eyni ildə həmin göstəricisi 76.000 nəfər idi.

Yaponiya yüksək intihar göstəricilərindən əziyyət çəkir. 1997-2009-cu illər aralığında intiharların sayı hər il bir qayda olaraq 30.000-ni keçmişdi. İntihar edən şəxslərin böyük hissəsi 30 yaşından aşağıdır.

 

Ən böyük şəhərlər (Yaponiya)

2010-cu ilin siyahıyaalınması

 

Yer

Ad

Prefektura

Əha.

Yer

Ad

Prefektura

Əha.

 


Tokio

Yokohama

1

Tokio

Tokio

8.949.447

11

Hiroşima

Hiroşima

1.174.209

 

2

Yokohama

Kanaqava

3.689.603

12

Senday

Miyaqi

1.045.903

3

Osaka

Osaka

2.666.371

13

Kitakyuşu

Fukuoka

977.288

4

Naqoya

Aiçi

2.263.907

14

Çiba

Çiba

962.130

5

Sapporo

Hokkaydo

1.914.434

15

Sakay

Osaka

842.134

6

Kobe

Hyoqo

1.544.873

16

Niiqata

Niiqata

812.192

7

Kioto

Kioto

1.474.473

17

Hamamatsu

Şizuoka

800.912

8

Fukuoka

Fukuoka

1.463.826

18

Kumamoto

Kumamoto

734.294

9

Kavasaki

Kanaqava

1.425.678

19

Saqamihara

Kanaqava

717.561

10

Saitama

Saitama

1.222.910

20

Şizuoka

Şizuoka

716.328

Din

 

YUNESKO-nun Ümumdünya irsisiyahısına düşmüş və Yaponiyanın Üç Məşhur Peyzajından biri olan İtsukuşima məbədinin toriisi (Hiroşima şəhərinin yaxınlığı).

Yaponiya konstitusiyasının 20-ci maddəsinə görə Yaponiyada hər kəs istədiyi dinə etiqad etməkdə sərbəstdir. Yaponiyada təxminən 100.000-ə yaxın şintoizm məbədi yerləşir. Təxminlərə görə Yaponiya əhalisinin 84-96 %-i buddizm və ya şintoizm (həmçinin hər iki dinin sinkretizminə) dininə etiqad edir. Amma bu statistika ancaq məbədüzvlərinin sayına əsaslandığından (Danka sistemi), əsl rəqəmin bundan daha çox olduğu güman olunur. Digər tədqiqatlara görə əhalinin ancaq 30 %-i özünü dindar hesab edir. Edvin Rayşauer və Marius Yansenə görə Yaponiya əhalisinin təxminən 70-80 %-i heç bir dinə inanmır.

Bununla belə, dini tədbirlərdə, dini festivallarda, Yeni ilin ilk məbəd ziyarəti kimi hadisələrdə iştirak edənlərin sayı hələ də çoxdur. Çində yaranmış daosizm və konfutsiçilik dinləri Yaponiya adət-ənənələrinə və yerli əhalinin dini inancına təsir göstərmişdir. Yaponiya küçələri Milad bayramında, Tanabata festivalında və Obon günündə bəzədilir. Yaponiya əhalisinin 1 %-dən azı xristiandır.Ölkədə yayılmış digər dinlərə islam, hinduizm, siqhizm və iudaizmdir. XIX əsrin ortalarında Yaponiyada bir çox din yayılmışdır.

 

Dil

Yaponiya əhalisinin 99 %-i yapon dilindən ana dili kimi istifadə edir. Yapon dili aqqlütinativ dil olub nəzakətli və kübar sistemə malik olması ilə seçilir və bu, Yapon cəmiyyətinin iyerarxik təbiətinin göstəricisidir. Yapon dilində tez-tez sayğı şəkilçilərindən istifadə olunur. Dilin yazıya alınması üçün kancidən (Çin mənşəli işarələr) və iki cür kanadan (sillabik işarələr: hiraqana və katakana), eləcə də, latın əlifbasından və ərəb rəqəmlərindən istifadə olunur.

Yapon dili ilə yanaşı, Ryukyu adalarında danışılan Ryukyu dilləri (Amami, Kuniqami, Okinava, Miyako, Yaemaya, Yonaquni) yapon dili ailəsinə daxildir. Çox az uşaq bu dilləri öyrənir, amma son dövrlərdə yerli hökumətlər ənənəvi dillərin təsirini artırmaq üçün çıxış yolları axtarmağa çalışırlar. Regionda yapon dilinin Okinava dialektindən də istifadə olunur. Yapon və ya başqa dillə heç bir qohumluğu olmayan Aynu dilinin Hokkaydoda sadəcə bir neçə yaşlı danışanı qalmışdır və ölü dil olmaq ərəfəsindədir. Dövlət və özəl məktəblərdə dərslər yapon dilində keçirilir, eləcə də, ingilis dili tədris olunur.

 

Təhsil

Tokio Universitetinin görüntüsü.

Meyci islahatı nəticəsində 1872-ci ildə Yaponiya ibtidai və orta məktəblərlə, universitetlərlə tanış olmuşdur. 1947-ci ildən bəri Yaponiyada icbari təhsil ibtidai və orta məktəblərlə xarakterizə olunur və 9 il çəkir (6 yaşından 15 yaşına qədər). Uşaqların demək olar ki, hamısı təhsillərini üçillik yuxarı orta məktəblərdə davam etdirirlər. Yaponiya Təhsil, Mədəniyyət, İdman, Elm və Texnologiya Nazirliyinə görə, 2005-ci ildə orta məktəb məzunlarının 75,9 %-i universitet, kollec, peşə məktəbi və ya digər ali təhsil müəssisələrinə daxil olmuşdur.

Yaponiyanın ən məşhur universitetləri Tokio Universiteti və Kioto Universitetidir. İƏİT tərəfindən nəzarət olunan Beynəlxalq Tələbə Qiymətləndirmə Proqramı 15 yaşlı yapon şagirdlərinin biliyini və qabiliyyətini dünyada ən yaxşı 6-cı göstərici olduğunu açıqlamışdır.

 

Sağlamlıq

Yaponlar dünyada uzunömürlü xalqdır: 2013-cü ilin məlumatına görə orta ömür 83,3 ildir. Miçiqan və Tokio Universitetlərinin professoru Con Kreyton Kembell 2009-cu ildə "New York Times"-a verdiyi müsahibədə yaponları dünyada ən sağlam xalq adlandırmışdı.

Yaponiyada sağlamlıq xidməti milli və yerli hökumətlər tərəfindən təmin edilir. Ödənişli şəxsi tibbi xidmət də təklif olunur. Sığortası olmayan şəxslər işə götürənlər vasitəsilə yerli hökumətlər tərəfindən idarə olunan milli sağlamlıq-sığorta proqramında iştirak edə bilərlər. 1973-cü ildən bəri bütün yaşlılar hökumət dəstəkli sığortaya malikdirlər. Xəstələristədikləri həkimi və ya sağlamlıq müəssisəsini seçməkdə sərbəstdirlər.

 

Mədəniyyət

Kiotodakı Kinkaku-ci və ya "Qızıl pavilyon məbədi" Yaponiyanın Gözoxşayan gözəlliyə malik Xüsusi tarixi yerlər və Xüsusi yerlər siyahısında, eləcə də, YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısındadır. Məbədin 1950-ci ildə bir rahib tərəfindən yandırılması Yukio Mişimanın eyniadlı romanı üçün mövzu olmuşdur.

Ənənəvi kağız qatlama sənəti olan oriqami.

Yaponiya mədəniyyəti ölkənin tarixi köklərindən son dərəcə təsirlənərək inkişaf etmişdir. Müasir mədəniyyət isə Asiya, Avropa və Şimali Amerikanın təsiri ilə formalaşmışdır. Ənənəvi Yaponiya mədəniyyətikeramika məmulatları, toxuculuq məhsulları, lakirovanlar və gəlinciklər kimi əl işləri ilə, bunraku, kabuki, noh, rəqs və rakuqo kimi performans sənətləri ilə, çay mərasimi, ikebana, döyüş sənətləri, xəttatlıq, oriqami, onsen, Geyşa, xalq oyunları və digər məşğuliyyətlərlə xarakterizə olunur. Yaponiya nəzərə çarpan və ya nəzərə çarpmayan Mədəniyyət abidələrini və Milli xəzinələriniqorumaq və tanıtmaq üçün sistem inkişaf etmişdir.Yaponiyanın 19 yeri YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına düşmüşdür və bu yerlərdən 15-i mədəni əhəmiyyət daşıyır.

 

İncəsənət

XIX əsrdə çəkilmiş "Kanaqavada böyük dalğa" ukiyo-e qravürü Yaponiya incəsənətinin dünyada ən tanınmış əsərlərindən biridir.

İse məbədləri Yaponiya memarlığının prototipi kimi şöhrət qazanmışdır. Ənənəvi memarlıqda taxtadan geniş istifadə olunur. Ənənəvi evlər olan minkalarda və məbədlərdə tatami ayaqaltılarının və sürüşən qapılar — şocilərin istifadə edildiyini görmək olar. Yaponiya heykəltəraşlığında da taxtadan geniş istifadə olunur və Yaponiya rəssamlığı Yaponiya incəsənətinin ən qədim sahələrindən biridir. Ən qədim rəsm əsərləri e.ə. 300-cü ilə aid edilir. Yaponiya rəssamlığının tarixi yerli Yaponiya estetikası ilə xarici ölkə ideyalarının adaptasiyası arasındakı sintezi və rəqabəti göstərir.

Yaponiya mədəniyyəti ilə Avropa mədəniyyətinin qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur: məsələn, yaponizm cərəyanının tanınmağa başladığı XIX əsrdə, ixrac edilməyə başlayan ukiyo-eqravürlərinin Qərbdə müasir incəsənətin inkişafında, xüsusilə postimpressionizm üzərində nəzərə çarpacaq dərəcədə əhəmiyyəti olmuşdur. Məşhur ukiyo-e rəssamları Katsuşika Hokusay və Utaqava Hiroşiqedir. Ənənəvi taxta blok mətbəəçiliyi ilə Qərb incəsənətinin birləşməsi nəticəsində, hazırda həm Yaponiyada, həm də xarici ölkələrdə məşhur olan komiks formatı — manqa yaranmışdır. Manqa əsasında hazırlanmış animasiyalar isə anime adı ilə tanınır. Yaponiyanın istehsal etdiyi video oyun konsolları 1980-ci illərdən bəri məşhurluğunu qoruyur.

 

Musiqi

Yaponiya musiqisi eklektik və çoxşaxəlidir. Koto kimi bir çox musiqi alətiIX-X əsrlərdə ixtira olunmuşdur. Ənənəvi yapon dram teatr sənəti Nountarixi XIV əsrə, gitarayabənzər şamisen kimi çalğı alətlərinin istifadə olunduğu populyar xalq musiqisinin tarixi isə XVI əsrə gedib çıxır. Yaponiya Qərb klassik musiqisi ilə XIX əsrdə tanış olmuşdur və hazırda Yaponiya mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. İmperiya sarayında ifa olunmuş yapon klassik musiqi janrı qaqaku Qərb bəstəkarlarının əsərlərindən təsirlənmişdir.

Yaponiyanın tanınmış klassik bəstəkarları Toru Takemitsu və Rentaro Takidir. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yaponiyada populyar musiqi Amerika və Avropadan təsirlənərək inkişaf etmiş və nəticədə, 1990-cı illərdə J-pop və ya Yaponiya populyar musiqisi adlı yeni musiqi janrıformalaşmışdır. Yaponiyanın mədəni həyatında karaoke böyük məşhurluq qazanmışdır. Mədəni Əlaqələr Agentliyinin 1993-cü ildə apardığı sorğuda məlum olmuşdur ki, həmin il karaoke oxuyan yaponların sayı ikebana və çay mərasimi kimi ənənəvi məşğuliyyətlərlə məşğul olan yaponların sayından çox olmuşdur.

 

Ədəbiyyat

"Gencinin hekayəsi" romanının XII əsrə aid əlyazması, Milli xəzinə.

Yaponiya ədəbiyyatının ən qədim nümunələri "Kociki" və "Nihon Şoki" xronikaları və "Manyoşu" ədəbi antologiyasıdır. Bu əsərlər VIII əsrdə Çin işarələri ilə yazılmışdır. Heyan dövrünün əvvəllərində kana (hiraqana və katakana) kimi tanınan yeni fonoqram sistemi inkişaf etmişdir. "Bambukkəsənin hekayəsi" ən qədim yapon hekayəsi hesab olunur. Heyan dövrününün saray həyatı Sey Şonaqonun "Yastıq kitabı" əsərində təsvir olunur. Murasaki Şikibunun yazdığı "Gencinin hekayəsi" romanı dünyanın ilk romanı hesab edilir. Edo dövrü boyunca çonin ("şəhərlilər") təbəqəsi samuray aristokratiyasını ədəbiyyat sahəsində istehsalçı və istehlakçı kimi ötüb qabaqlaya bilmişdilər. Məsələn, İhara Saykakunun əsərlərinin məşhurluğu oxucu kütləsində və müəlliflikdəki dəyişiklikləri göstərirdi. Matsuo Başo ənənəvi Kakinşu poeziyasını haykay (hayku) ilə dirçəltmişdir və poetik səyahət oçerki olan "Oku no Hosomiçi"ni yazmışdır. Meyci dövründə ənənəvi ədəbi formaların düşüşü baş vermişdir və Yaponiya ədəbiyyatı Qərb ədəbiyyatına inteqrasiya etməyə başlamışdır. Natsume Soseki və Mori Oqai Yaponiyanın ilk "müasir" roman yazıçıları olmuşdurlar. Onları Ryunosuke Akutaqava, Cuniçiro Tanizaki, Yukio Mişima və Haruki Murakami izləmişdirlər. Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına cəmi iki yapon sahib çıxmışdır: Yasunari Kavabata(1968) və Kenzaburo Oe (1994).

 

Mətbəx

 

Yaponiya mətbəxi təməl qida növləri, səciyyəvi olaraq yapon düyüsü və ya əriştələri, sous və okazu (balıq, tərəvəz və tofudanhazırlanan yemək) ilə xarakterizə olunur. Müasir dövrün əvvəllərində istifadə olunmağa başlanan qırmızı ət kimi inqredientlər əvvəllər Yaponiyada geniş istifadə olunmamışdır. Yaponiya mətbəxi yeməklərin mövsümiliyinə və prezentasiyasına, inqredientlərin keyfiyyətinə görə tanınır. Milli mətbəxlə yanaşı regional mətbəxlər də ənənəvi reseptləri və yerli inqredientləri ilə seçilir. Mişlen bələdçisisi tərəfindən restoranları ən çox ulduz alan ölkə Yaponiyadır.

 

İdman

Sumo güləşçiləri hakimin ətrafında.

Ənənəvi idman növü olan sumoYaponiyanın milli idman növühesab edilir. Ölkədə yapon döyüş sənətləri olan cüdo, karate və kendo ilə məşğul olan xeyli insan var. Meyci islahatından sonra Yaponiya bir çox qərb idman növü ilə tanış olmuşdur və bu idman növləri təhsil sistemi vasitəsilə yayılmağa başlamışdır.1964-cü ildə Yaponiyanın paytaxtı Tokio şəhərində Yay Olimpiya Oyunları keçirilmişdir. Yaponiya iki dəfə Qış Olimpiya Oyunlarına ev sahibliyi etmişdir: 1972-ci ildə Sapporoda və 1998-ci ildə Naqanoda. Tokio 2020-ci ildə ikinci dəfə Yay Olimpiya Oyunlarına ev sahibliyi edəcək və Yay Olimpiya Oyunlarına iki dəfə ev sahibliyi edən ilk Asiyaşəhəri olacaq. Yaponiya Asiyanın ən uğurlu reqbi komandasına malikdir: Reqbi üzrə Asiya çempionatını hamıdan çox — 6 dəfə qazanmış, yenicə təşkil olunmuş Reqbi üzrə Sakit okean dövlətləri çempionatının 2011-ci ildə qalibi olmuşdur. 2019-cu ildə Yaponiyada Reqbi üzrə dünya çempionatı keçiriləcək.

Beyzbol hazırda ölkədə ən məşhur idman növüdür. Yaponiyanın ən üst peşəkar beyzbol liqası olan Nippon Peşəkar Beyzbolu (NPB) 1936-cı ildə təşkil edilmişdir. 1992-ci ildə Yaponiya Peşəkar Futbol Liqasının (J. Liqası) qurulmasından bəri futbol da populyarlıq əldə etmişdir. 1981-ci ildən 2004-cü ilə qədər Yaponiya Qitələrarası Kubokun keçirildiyi məkan olmuşdur və Yaponiya 2002-ci ildə Cənubi Koreya ilə birlikdə Futbol üzrə dünya çempionatına ev sahibliyi etmişdir. Yaponiya milli futbol komandası Asiyanın ən müvəffəqiyyətli futbol komandalarından biridir: Asiya Kubokunu 4 dəfə qazanmışdır. Bundan əlavə, Yaponiyanın qadınlardan ibarət milli futbol komandası 2011-ci ildə dünya çempionu olmuşdur. Qolf da Yaponiyada məşhur idman növüdür. Ölkədə Super GT seriyası avtoyarışları və Formula Nippon formula yarışları keçirilir. Yaponiya NBA-da bir basketbolçu ilə təmsil olunur: Yuta Tabuse.


adscode
VİDEO QALEREYA
Dünyada ən sürətli təkər üzərində ev öz rekordunu yenilədi. Keçən il onun sürəti 128km/s idi, may ayında bu sürəti 162,61 km/s-a qədər artırdı, indi isə yarım km artırdı.
Emosiya ilə reaksiya ver!
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0 Şərh
  • anonymous user
    Şərhi göndər
  • DAHA ÇOX NƏTİCƏ YÜKLƏ

X