Astronomlar qara dəliklərin aşkarlanması üçün yeni ipucu müəyyən ediblər

Astronomlar qalaktikaların mərkəzlərindən yüksək sürətlə uzaqlaşan superkütləli qara dəliklərin müəyyənləşdirilməsi üçün yeni üsul təklif ediblər. Araşdırmaya əsasən, kvazarları əhatə edən toz və qazın xüsusiyyətləri belə obyektlərin izinə düşməyə kömək edə bilər.

Qalaktikalar toqquşduqda, onların mərkəzlərində yerləşən superkütləli qara dəliklər qarşılıqlı cazibə təsiri altında bir-birinə yaxınlaşaraq sonda birləşir. Bəzi hallarda birləşmə nəticəsində yaranan qara dəlik öz yarandığı yerdə qalmır və çox yüksək sürətlə qalaktika mərkəzindən kənara “təpilir”.

Uzun illərdir bu cür “geri təpilmiş” qara dəliklərin axtarışı aparılsa da, onların aşkarlanması çətin olaraq qalır. Beynəlxalq tədqiqat qrupu arXiv platformasında dərc edilmiş yeni məqaləsində qara dəlik qalaktika mərkəzindən uzaqlaşarkən onunla birlikdə hərəkət edən toz və qazın öyrənilməsini təklif edir.

Belə təkan Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin nəticəsidir. Birləşən qara dəliklərin kütlələri fərqli olduqda və ya onların fırlanma oxları müxtəlif istiqamətlərə yönəldikdə, yayılan qravitasiya dalğaları müxtəlif istiqamətlərdə fərqli impuls daşıyır. Nəticədə yeni yaranmış qara dəlik əks istiqamətə doğru itələnir və bəzi hallarda sürəti saniyədə yüzlərlə, hətta minlərlə kilometrə çata bilir.

Araşdırmada göstərilir ki, qalaktika mərkəzindən uzaqlaşan superkütləli qara dəlik onun ətrafında dövr edən akkresiya diskinin daxili hissəsini də özü ilə aparır. Bu maddə sürətlə hərəkət edən qazın güclü Doppler effekti nəticəsində yerdəyişmiş emissiya xətləri yaratdığı geniş xətlər bölgəsi ilə əlaqəlidir. Alimlər qara dəliyin sürəti ilə onu əhatə edən tozun miqdarı arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli müsbət korrelyasiya aşkar ediblər.

Nəticələrin etibarlılığını yoxlamaq üçün tədqiqatçılar dar xətlər bölgələri üzrə ayrıca təhlil aparıblar. Gözlənildiyi kimi, həmin halda korrelyasiya müşahidə edilməyib ki, bu da əsas nəticəni dəstəkləyir. Bununla belə, tədqiqatda bir uyğunsuzluq da qeydə alınıb: Yerə doğru hərəkət edən, spektrində mavi yerdəyişmə müşahidə olunan superkütləli qara dəliklər uzaqlaşanlardan daha çox tozla örtülmüş görünür. Alimlər bunu spektral xətlərin təhlilində mümkün qərəzlə və ya əlavə fiziki proseslərlə izah edirlər.

Müəlliflər vurğulayırlar ki, söhbət səbəb-nəticə əlaqəsindən deyil, statistik korrelyasiyadan gedir. Bununla belə, nəticələr gələcəkdə, o cümlədən Avropa Kosmik Agentliyinin planlaşdırdığı LISA kosmik qravitasiya dalğaları observatoriyasının fəaliyyəti dövründə bu nəhəng kosmik obyektlərin aşkarlanması üçün mühüm istiqamət göstərə bilər. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, məlum kvazarların yarısına qədəri nisbətən yaxın keçmişdə baş vermiş qara dəlik birləşmələrinin məhsulu ola bilər.

mənbə: scitechdaily.com