Alimlər Gözdə Görmə ilə Bağlı Uzun İllərdir Qəbul Edilən Bir Qaydanı Pozan Tədqiqat Aparıblar.

Alimlər Gözün Görmə ilə Bağlı Uzun İllərdir Qəbul Edilən Bir Qaydanı Pozduğunu Aşkar Edən tədqiqat aparıblar.

Yeni araşdırma göstərib ki, tor qişadakı görmə siqnallarını ötürən yollar alimlərin uzun illər düşündüyü kimi bir-birindən tam müstəqil fəaliyyət göstərmir. Tədqiqat tor qişa hüceyrələri arasında məlumat mübadiləsinə imkan verən gizli elektrik əlaqələri şəbəkəsini üzə çıxarıb. Bu mexanizm gözün zəif işıq siqnallarını daha yaxşı aşkar etməsinə kömək edə və görmə məlumatlarının emalının necə baş verdiyinə dair anlayışımızı genişləndirə bilər.

Yel Tibb Məktəbinin (YSM) rəhbərliyi ilə aparılan araşdırma tor qişadakı görmə yolları arasında əvvəllər məlum olmayan əlaqələrin mövcud olduğunu ortaya çıxarıb.

İnsan hər hansı mənzərəyə baxarkən görmə sistemi rəng, kontrast və hərəkət kimi müxtəlif xüsusiyyətləri sürətlə bir-birindən ayırır və onları paralel şəkildə emal edir. Paralel vizual emal adlanan bu proses beynin ətraf mühiti qısa müddətdə şərh etməsinə imkan yaradır.

Alimlər uzun illər hesab edirdilər ki, bu ayrılma tor qişada başlayır və məlumat görmə sistemi boyunca hərəkət etdikcə dəyişmədən qalır. Lakin Neuron jurnalında dərc olunan yeni araşdırma göstərir ki, bu yollar düşünüldüyündən daha sıx əlaqəlidir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu inteqrasiya zəif görmə siqnallarını, o cümlədən az işıqlı şəraitdə yaranan siqnalları aşkar etmək qabiliyyətini yaxşılaşdıra bilər.

"Biz müəyyən etdik ki, müxtəlif kanallar özünəməxsus məlumatları ötürməklə yanaşı, onları bir-birinə bağlayan elektrik dövrələri vasitəsilə də qarşılıqlı əlaqədədir", – deyə Yel Tibb Məktəbinin Oftalmologiya və Görmə Elmləri Departamentinin postdoktorantı və araşdırmanın ilk müəllifi Yao Syue bildirib.

Bipolyar hüceyrələr arasında gözlənilməz siqnal mübadiləsi aşkar edilib

Görmə prosesi tor qişadakı işığı qəbul edən xüsusi hüceyrələr – çöpcüklər və kolbacıqlar vasitəsilə başlayır. Bu hüceyrələr məlumatı bipolyar hüceyrələr adlanan sinir hüceyrələrinə ötürür. Parlaqlıq, rəng, forma və kontrast kimi xüsusiyyətlərə aid vizual məlumatlar həmin hüceyrələrdə ondan çox paralel yol üzrə bölüşdürülür.

Tədqiqatçılar bipolyar hüceyrələrin bir-biri ilə əlaqə saxladığı sinapsları araşdırarkən bu yolların tamamilə ayrı olmadığını göstərən sübutlar əldə ediblər.

Sinir hüceyrələri iki növ sinaps vasitəsilə əlaqə qurur: kimyəvi və elektrik sinapsları. Kimyəvi sinapslarda siqnallar neyromediatorlar vasitəsilə ötürülür. Gap junction adlanan elektrik sinapsları isə siqnalların elektrik cərəyanı vasitəsilə birbaşa ötürülməsinə imkan verir. İndiyədək bipolyar hüceyrələrin əsasən kimyəvi sinapslar vasitəsilə əlaqə saxladığı hesab olunurdu.

Araşdırma zamanı məlum olub ki, həm siçanların, həm də insanların tor qişasında elektrik sinapsları əvvəllər müstəqil hesab edilən çoxsaylı bipolyar hüceyrə yollarını bir-birinə bağlayır. Tədqiqatçılar tək bir bipolyar hüceyrəni stimullaşdırdıqda, neyromediatorların ifrazı yalnız həmin hüceyrənin yolu ilə məhdudlaşmayıb. Əksinə, siqnal daha geniş şəbəkəyə yayılıb və müxtəlif bipolyar hüceyrə tipləri arasında geniş informasiya mübadiləsini göstərən buludabənzər aktivlik nümunələri yaradıb.

"Bir bipolyar hüceyrəni stimullaşdırdıqda çoxlu sayda bipolyar hüceyrənin neyromediator ifraz etdiyini gördük", – deyə araşdırmanın rəhbəri, Yel Tibb Məktəbinin Oftalmologiya və Görmə Elmləri üzrə Marvin L. Sears adına fəxri professoru Z. Cimmi Cou bildirib.

BC6 hüceyrələri görmə şəbəkəsinin "idarəedicisi" kimi fəaliyyət göstərir

Tədqiqatçılar həmçinin BC6 adlanan xüsusi bipolyar hüceyrə tipini müəyyən ediblər. Məlum olub ki, bu hüceyrələr ümumi fəaliyyəti koordinasiya edir. BC6 hüceyrələri güclü siqnallar yaradaraq onları paralel yollar boyunca müəyyən iyerarxiya əsasında yayır.

"İndiyədək hesab olunurdu ki, bipolyar hüceyrələrin müxtəlif tipləri az və ya çox dərəcədə müstəqil fəaliyyət göstərir. Lakin biz bu hüceyrələr arasında iyerarxik şəbəkə yaradan əsas idarəedici hüceyrəni aşkar etdik", – deyə Cou bildirib.

"Əgər siqnal çox zəifdirsə və üstəlik bir neçə kanala bölünürsə, hər kanalın emal edəcəyi məlumat çox az qalır", – deyə Yel Tibb Məktəbinin Oftalmologiya və Görmə Elmləri Departamentinin elmi işçisi və araşdırmanın həmmüəllifi Sın Hun Li bildirib. "Bu inteqrasiya xüsusilə aşağı kontrastlı siqnalların və ya çox kiçik obyektlərdən gələn siqnalların aşkarlanması üçün faydalıdır."

"Hüceyrələr təsadüfi şəkildə əməkdaşlıq etmir", – deyə Syue əlavə edib. "Onların arasında siqnalların növbəti mərhələyə ötürülməsini idarə edən bir rəhbər var və bu, BC6 hüceyrəsidir."

Kəşf beyin fəaliyyəti və göz xəstəliklərinin öyrənilməsinə töhfə verə bilər

Tor qişa mərkəzi sinir sisteminin bir hissəsi olduğu üçün onun görmə məlumatlarını necə emal etdiyini anlamaq beynin digər sinir şəbəkələrinin fəaliyyətini öyrənməyə də kömək edə bilər. Alimlər hesab edirlər ki, əldə olunan nəticələr makula degenerasiyası, qlaukoma və anadangəlmə gecə korluğu kimi tor qişanın funksiyasını pozan xəstəliklərin daha yaxşı başa düşülməsinə də töhfə verəcək.

Araşdırma həmçinin maraq əsasında aparılan fundamental elmi tədqiqatların biologiyanın əsas mexanizmlərinin üzə çıxarılmasındakı əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirib.

"Təcrübələrimiz əvvəlcədən müəyyən edilmiş konkret hipotezi yoxlamaq məqsədi daşımırdı. Lakin nəticədə görmə sistemində fundamental emal mexanizmlərindən birini aşkar etdik", – deyə Li bildirib. "Bu, maraq əsasında aparılan elmi araşdırmaların yeni kəşflər üçün nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərir."- deyə, o qeyd edib.R

Mənbə:scitechdaily.com