Qeyri-adi səhra siçanı insan ömrünün uzadılmasına yol aça bilər

Qeyri-Adi Səhra Siçanı İnsan Ömrünün Uzadılmasına Yol Aça Bilər

Yel Universitetinin Tibb Məktəbinin alimləri müəyyən ediblər ki, qızılı tikanlı siçan yaşlanma ilə əlaqəli bir çox bioloji dəyişikliklərə müqavimət göstərir. Tədqiqatın nəticələri insanlarda sağlam qocalmanı təşviq edəcək yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edə bilər.

Yaşlanma çox vaxt qaçılmaz bioloji proses kimi qəbul edilir, lakin təkamül bunun daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Heyvanlar aləmində müxtəlif növlər tamamilə fərqli sürətlə qocalır. Bəzi növlər yetkinlik dövrünə çatdıqdan qısa müddət sonra sürətlə zəifləyir, digərləri isə uzun illər, hətta onilliklər ərzində sağlam və fəal qalır. Bu fərqin səbəbini anlamaq yaşlanma sahəsində aparılan tədqiqatların ən mühüm suallarından birinə çevrilib və orqanizmin xəstəliklərə və funksional zəifləməyə necə təbii şəkildə müqavimət göstərdiyini anlamağa kömək edir.

Alimlər indi gözlənilməz bir canlıya – qızılı tikanlı siçana (Acomys russatus) diqqət yetirirlər. Yaxın Şərqin qayalı səhralarında yaşayan bu kiçik vəhşi gəmirici təkcə əksər siçanlardan xeyli uzun ömür sürmür, həm də həyatının böyük hissəsində sağlamlığını qoruyaraq yaşlanma ilə müşayiət olunan fiziki, idrak və immun zəifləməsindən yayınır.

Science Advances jurnalında dərc olunan araşdırmada Yel Universitetinin Tibb Məktəbinin alimləri bu qeyri-adi davamlılığın arxasında duran bioloji mexanizmləri araşdırmağa başlayıblar. Əldə olunan nəticələr göstərir ki, bu siçan yaşla əlaqədar iltihabı nəzarətdə saxlayan, əsas toxuma və orqanların qocalıq dövrünədək normal fəaliyyətini qoruyan təbii bioloji mexanizmlər inkişaf etdirib. Alimlərin fikrincə, bu kəşflər gələcəkdə insanlarda daha sağlam qocalmanı təşviq edən yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına zəmin yarada bilər.

"Vəhşi təbiətdə siçanlar adətən təxminən doqquz ay yaşayırlar", – deyə tədqiqatın baş müəllifi, Yel Universitetinin Tibb Məktəbinin patologiya üzrə Valdemar fon Zedtvits adına fəxri professoru Vişva Dip Dikşit bildirib. "Ancaq bu qızılı tikanlı siçanların bəziləri səhrada beş ilədək yaşayır. Bu, sadəcə müşahidə edə bildiyimiz müddətdir, onların maksimal ömür uzunluğu isə hələ məlum deyil. Bu qədər uzun yaşamaq üçün onlar qida tapmalı, yırtıcılardan qorunmalıdırlar. Yəni onlar bizim adətən "qocalmış" hesab etdiyimiz vəziyyətdə yaşamırlar", – deyə alim əlavə edib.

Fiziki və idrak qabiliyyətləri qocalıqda da qorunur

Təl-Əviv Universitetinin alimləri ilə birlikdə çalışan Dikşit, Kim və həmkarları həm cavan, həm də yaşlı qızılı tikanlı siçanları öyrənərək onları yaxın qohum növlərlə müqayisə ediblər. Təhlil qızılı tikanlı siçanı digər növlərdən fərqləndirən bir sıra xüsusiyyətləri üzə çıxarıb. Onlardan üçü xüsusilə diqqət çəkib və bu növün niyə belə sağlam qocaldığını izah edə bilər. Bu xüsusiyyətlərdən biri əvvəldən məlum idi: qızılı tikanlı siçanlar dəri zədələrini görünən çapıq qoymadan sağalda bilirlər. Yeni araşdırma göstərib ki, bu regenerasiya qabiliyyəti yaş artdıqca itmir və yaşlı heyvanlarda da eyni səviyyədə qalır.

İkinci diqqətçəkən xüsusiyyət timus vəzi ilə bağlı olub. İnsanlarda ürəyin yuxarı hissəsində yerləşən bu vəzi immun sisteminin fəaliyyəti üçün vacib olan T-limfositlərin yaranmasını təmin edir. Onurğalı heyvanlarda timus vəzi adətən yaş artdıqca sürətlə kiçilir və funksiyasını itirir. "Timus vəzinin qocalması əslində digər orqanların qocalmasından əvvəl başlayır", – deyə Dikşit bildirib. "Lakin hətta çox yaşlı qızılı tikanlı siçanlarda belə timus vəzi həm struktur, həm də funksional baxımdan tam sağlam qalır. Ola bilsin ki, bu da onların qocalıq dövründə daha güclü immun sisteminə malik olmasına şərait yaradır"- deyə o əlavə edib

Alimlər həmçinin müəyyən ediblər ki, yaşlı qızılı tikanlı siçanlarda qocalan heyvanlar üçün xarakterik olan öyrənmə və yaddaş zəifləməsi müşahidə olunmur. "Bunlar yaş artdıqca zəifləyən əsas bioloji sistemlərdir", – deyə Dikşit bildirib. "Bu növdə onların yaşlandıqca necə qorunduğunu anlamaq son dərəcə böyük əhəmiyyət daşıya bilər."

Xroniki iltihabın qarşısını alan mexanizm

Orqanizm yaşlandıqca aşağı səviyyəli xroniki iltihab artır. Bu proses "inflamaging" adlanır. Belə iltihabın böyük hissəsi piy toxumasında inkişaf edir. Bunun səbəblərini araşdırmaq üçün alimlər qızılı tikanlı siçanların piy toxumasında gen aktivliyini təhlil edərək klasterin adlı zülalı müəyyən ediblər. Klasterin orqanizmdə düzgün qatlanmamış zülalların təmizlənməsinə kömək edir və onların zərərli təsirlərini azaldır. Bu zülal Alzheimer xəstəliyi zamanı neyroiltihabın azalması və bir çox məməlidə, o cümlədən insanlarda daha uzun ömürlə əlaqələndirilir. Məsələn, 100 və daha çox yaşlı insanlarda klasterinin səviyyəsi adətən daha yüksək olur.

Yaşlı qızılı tikanlı siçanların piy toxumasındakı immun hüceyrələrində klasterini kodlaşdıran genin yüksək aktivliyi müşahidə olunub. Alimlər klasterinin bu təsirləri təkbaşına yaradıb-yaratmadığını yoxlamaq üçün onu laboratoriya siçanlarına tətbiq ediblər. Müalicə olunan qızılı tikanlı siçanlarda müşahidə edilən sağlam qocalma əlamətlərinin bir hissəsi ortaya çıxıb. Onlarda hərəkət qabiliyyətinin zəifləməsi daha az olub, orqanlar daha sağlam qalıb və yaşlanma ilə əlaqəli xroniki iltihabın azaldığını göstərən əlamətlər qeydə alınıb. İnsan ağ qan hüceyrələri klasterinə məruz qoyulduqda da oxşar müsbət təsirlər müşahidə edilib.

"Biz hesab edirik ki, klasterin qızılı tikanlı siçanların yaşlanma ilə bağlı zəifləməyə müqavimət göstərməsini təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir", – deyə Kim bildirib.

qızılı tikanlı siçanların uzun yaşamasına kömək edən bir sıra uyğunlaşmalar var. Digər siçanlardan fərqli olaraq onlar gündüz fəaldırlar. Bu, həm digər siçan növləri ilə qida rəqabətini azaldır, həm də gecə ov edən yırtıcılarla qarşılaşma riskini aşağı salır.

Onlar həmçinin toksinlərə dözümlüdürlər və enerji sərfiyyatını azaltmaqla uzun müddət qidasız qala bilirlər. Bu xüsusiyyət onlara enerji ehtiyatlarını qorumağa imkan versə də, qida axtarmaq üçün kifayət qədər fəal qalmağa mane olmur. Bundan əlavə, onların balaları digər siçanlarla müqayisədə daha inkişaf etmiş vəziyyətdə doğulur və bir neçə dişi fərd balalara birlikdə qulluq edir ki, bu da onların sağ qalma ehtimalını artırır.

"Beləliklə, onların ölümdən yayınmaq üçün çoxlu üstünlükləri var", – deyə Dikşit bildirib. "Biz hesab edirik ki, məhz bundan sonra təbii seçmə sağlam qocalmanı təmin edən xüsusiyyətlərin formalaşmasına və onların nəsildən-nəslə ötürülməsinə şərait yaradır." Alimlərin sözlərinə görə, əldə olunan nəticələr qızılı tikanlı siçanlarda yaşlanmaya qarşı müqaviməti tənzimləyən metabolik mexanizmlərin mövcudluğunu göstərir. Oxşar mexanizmlər digər siçanlarda və insanlarda da ola bilər, lakin hələ məlum olmayan səbəblərdən passiv vəziyyətə keçmiş ola bilər. Klasterin kimi zülalların həmin mexanizmləri yenidən aktivləşdirməsi mümkündür.

Dikşit bildirib ki, bu mexanizmlər gələcəkdə insanlarda sağlam qocalmanı və ömür uzunluğunu artırmağa yönəlmiş yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına yol göstərə bilər.

"Biz hesab edirik ki, bunlar gələcəyin yeni dərmanlarının hazırlanmasına aparan ilk addımlar olacaq."

Mənbə:scitechdaily.com