Şizofreniya, bipolyar pozuntu, DEHB və autizm kimi nevropsixiatrik pozuntular üçün ortaq genetik izlər aşkarlanıb

Şizofreniya, bipolyar pozuntu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB) və autizm spektr pozuntusu (ASD) kimi müxtəlif nevropsixiatrik və neyroinkişaf pozuntuları bir-birindən xeyli fərqli davranış xüsusiyyətləri və çətinliklərlə xarakterizə olunur. İndiyədək aparılan bir çox neyroelm araşdırması hər bir pozuntunun özünəməxsus neyrobioloji əsaslarını üzə çıxarmağa çalışsa da, bu xəstəliklərin ortaq bioloji göstəriciləri paylaşıb-paylaşmadığı hələ də tam aydın deyil.

 Fudan Universiteti, London Kinq Kolleci və Paris-Sakle Universiteti və digər elmi mərkəzlərin tədqiqatçıları nevropsixiatrik və neyroinkişaf pozuntularının ortaq genetik və immun sistemlə əlaqəli izlərini araşdıran ən geniş təhlillərdən birini həyata keçiriblər.

Nature Mental Health jurnalında dərc olunan araşdırmada altı fərqli neyroinkişaf, psixiatrik və yuxu pozuntusunun yaranma riskini artıran molekulyar dəyişikliklərdə rol oynadığı düşünülən üç əsas gen müəyyən edilib.

Tədqiqat müəllifləri Luheng Qian, Runye Shi və həmkarları məqalədə yazırlar ki, “əsas nevropsixiatrik pozuntuların arxasında duran bioloji mexanizmlər hələ də böyük ölçüdə naməlum olaraq qalır”.

Onların sözlərinə görə, immun sisteminin pozulmasının bu xəstəliklərlə tez-tez əlaqələndirilməsi nəzərə alınaraq, diaqnostika və müalicəyə kömək edə biləcək transdiaqnostik biomarkerləri və mexanizmləri müəyyənləşdirmək üçün IMAGEN kohortunda yer alan sağlam yeniyetmələrdən götürülmüş çoxqatlı bioloji məlumatlardan istifadə olunub.

Psixiatrik pozuntuların genetik və immun izləri araşdırılıb

Qian, Shi və onların həmkarları heç bir xəstəlik və ya psixi sağlamlıq pozuntusu diaqnozu qoyulmamış 1274 yeniyetmədən götürülmüş qan mənşəli bioloji məlumatları təhlil ediblər. Həmin yeniyetmələr IMAGEN layihəsi çərçivəsində araşdırmaya cəlb olunublar. Bu iri Avropa tədqiqatı yeniyetməlik dövründə bioloji, psixoloji və ətraf mühit amillərinin beyin inkişafına və psixi sağlamlıq problemləri riskinə necə təsir göstərdiyini öyrənir.

Tədqiqatçılar IMAGEN layihəsində toplanmış məlumatları analiz edərək DNT metilasiyası və gen ifadə olunması nümunələri ilə əlaqəli genetik variantları müəyyənləşdiriblər. DNT metilasiyası genlərin nə dərəcədə aktiv olmasına təsir edən kimyəvi “etiketlərin” DNT-yə bağlanması prosesidir.

Məqalədə qeyd olunur ki, əvvəlcə DNT metilasiyası və gen ifadəsi ilə əlaqəli tək nukleotid polimorfizmlərini müəyyənləşdirmək üçün genom miqyasında analizlər aparılıb və nəticələr xarici məlumat bazalarında da təsdiqlənib.

Daha sonra bu kəmiyyət xüsusiyyət lokusları altı nevropsixiatrik pozuntu üzrə Mendel randomizasiyası analizləri ilə araşdırılıb. Nəticədə ya müəyyən pozuntulara xas olan, ya da MRPL2 genində olduğu kimi bir neçə pozuntu arasında ortaq sayılan 73 ehtimal olunan səbəbkar CpG sahəsi və 62 gen müəyyən edilib.

Altı fərqli pozuntu ilə əlaqəli genlər müəyyənləşdirilib

Araşdırma nəticəsində həm konkret xəstəliklərə xas olan, həm də bir neçə vəziyyətlə əlaqəli müxtəlif molekulyar markerlər aşkarlanıb. Bundan əlavə, komanda DEHB, ASD, bipolyar pozuntu, böyük depressiv pozuntu, şizofreniya və yuxusuzluqla əlaqəli DNT metilasiyası dəyişikliklərinə vasitəçilik edən genləri də üzə çıxarıb.

Müəlliflər bildirirlər ki, müəyyən edilən genlər həm psixiatrik, həm də autoimmun xəstəliklərlə əlaqəli bioloji yollar üzrə əhəmiyyətli zənginlik göstərib. Bu isə autoimmun və nevropsixiatrik pozuntular arasında ortaq genomik arxitekturanın ola biləcəyini göstərir.

İki mərhələli Mendel randomizasiyası və kolokalizasiya analizləri nəticəsində şizofreniya və yuxusuzluqla əlaqəli mümkün transdiaqnostik tənzimləyici yollar da aşkar edilib. Araşdırmaya əsasən, MAD1L1, MRPL2 və HLA-DRB1 adlı üç gen CpG metilasiyasının bu xəstəliklərə təsirini vasitəçilik edə bilər.

Xüsusilə qeyd olunur ki, cg06770790 adlı DNT metilasiyası sahəsi MRPL2 geninin aktivliyini zəiflədib və bu genin həm yuxusuzluq, həm də şizofreniya ilə ehtimal olunan səbəbkar əlaqəsi müəyyənləşdirilib. Əksinə, bir neçə CpG sahəsindəki metilasiya dəyişikliklərinin yaratdığı MAD1L1 və HLA-DRB1 gen ifadəsinin artması şizofreniya ilə potensial səbəbkar əlaqə göstərib.

Gələcək müalicələr üçün yeni hədəflər

Qian, Shi və həmkarları bir neçə psixiatrik və neyroinkişaf pozuntusunda ortaq görünən molekulyar mexanizmləri, həmçinin konkret xəstəliklərlə bağlı ola biləcək genləri müəyyənləşdiriblər. Araşdırma nəticəsində DNT metilasiyası dəyişiklikləri ilə müxtəlif xəstəliklərə aid bioloji yollar arasında əlaqə yaradan üç gen – MAD1L1, MRPL2 və HLA-DRB1 – ön plana çıxıb.

Müəlliflərin fikrincə, bu nəticələr nevropsixiatrik pozuntularda rol oynayan əsas molekulyar mexanizmləri və genləri daha aydın göstərir və gələcək terapevtik müdaxilələr üçün perspektivli yeni hədəflər təqdim edir.

Alimlər hesab edirlər ki, digər tədqiqatçılar da bu nəticələr əsasında müəyyən edilmiş biomarkerləri və molekulyar prosesləri daha dərindən araşdıra, həmçinin onların bu araşdırmada nəzərə alınmayan başqa pozuntularla mümkün əlaqəsini yoxlaya bilərlər.

Gələcəkdə bu istiqamətdə aparılacaq işlər bir neçə fərqli xəstəlikdə ortaq olan bioloji yolları hədəfləyən yeni diaqnostik vasitələrin və müalicə üsullarının hazırlanmasına təkan verə bilər.

Mənbə:medicalxpress.com